Киһилээх

Саха номохторугар кэпсэнэринэн, былыр, сир-дойду ичигэс эрдэҕинэ, дьон үксүн хайаларга олорбуттар. Ол эрээри, күүстээх тымныйыы түмүгэр дьон соҕуруу диэки баран, намыһах сирдэргэ түспүттэр, онно соччо тымныыта суох эбит. Ол да буоллар, Киһилээх сис хайа нөҥүө туоруулларыгар, үгүстэрэ тоҥон, таас очуостар курдук хаалбыттар. Сыллаар ааспыттарын тухары бу очуостар тааһынан бүрүллэн, кээмэйдэрэ улаатан, киһилээх үөскээбит.

Саха номохторугар кэпсэнэринэн, киһилээхтэр күүс сирдэринэн буолаллар, кинилэртэн үчүгэй энергия тарҕанар.

Бу очуостар туристары эмиэ тардаллар^[1][2].

Киһилээх диэн тыл билимҥэ Ляхов арыылара уонна Киһилээх тумул арыллыбыттарын кэннэ киирбитэ, онтон кэлин Улахан Ляхов арыытын арҕаа өттүгэр Киһилээх тумул арыы ааттаммыта.

1821—1823 сыллардаахха Фердинанд Врангель салайааччылаах Эһэлээх арыылары чинчийэр экспедиция Түөрт Остуолбалаах арыыга үс киһилээҕи булбута. Врангель урут бу биир очуос эбит, тымныыттан эбэтэр атын физическэй төрүөттэртэн хайдыбыт буолуон сөп диэн түмүккэ кэлбитэ.

1935 сыллаахха Түөрт Остуолбалаах арыыга учуонай Сергей Обручев сылдьыбыта. Кини остуолбалар үөскээһиннэрин теориятын этэн таһаарбыта, ону таһынан Эһэлээх арыылар 1702 сыллаахха арыллыбыттар, оттон 1720 сыллаахха бастакы киһи үктэммит диэн сабаҕалаабыта. Оччолорго айанньыттар үс буолбакка, түөрт киһилээҕи бэлиэтээбиттэр. Врангель айанын кэмигэр төрдүс остуолба алдьаммыт, онтон таас үлтүркэйэ эрэ хаалбыт. Обручев санаатынан, хаалбыт остуолбалар чугастааҕы 200 сыл иһигэр алдьаныахтарын сөп. Ол эрээри, 1935 сыллаахха арыыга Воробьев салайааччылаах билим экспедиция сылдьыбыта, уонна кини кыттааччылара үс буолбакка, түөрт остуолбаны ойуулаабыттара^[1].

Саха сирин киһилээхтэрэ 120—110 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр, Үөһээ Дьааҥы сис хайата уонна Черскэй хайалара үөскүүр кэмнэригэр Хотугу Америка плитата Евразия плитатын анныгар киириитин түмүгэр үөскээбиттэр.

Остуолбалар хайалар чыпчаалларыгар криогеннай салгын алдьатыытын түмүгэр намыһах температуралартан, температура күүстээх уларыйыыларыттан, үрдүк сирдэртэн уонна тыалтан үөскээбиттэр. Бу фактордар хайа боруодатыгар тымныыттан хайа барыылары үөскэппиттэр, онтон кинилэр кэҥээннэр остуолбаларга арахсыбыттар^[1][2].

Киһилээхтэр аан дойду үгүс эрэгийиэннэригэр көстөллөр. Холобур, Казахстаҥҥа койтас (нууч.) (сах. диэн маарынныыр рельеф формата баар. Арассыыйаҕа бу рельеф форматата Забайкальскай кыраайга көстөр, ол эрээри киһилээхтэр үксүлэрэ Саха сиригэр бааллар.

Бу остуолбалары Лаптевтар байҕалларыгар Остуолбалаах уонна Илин Сибиирдээҕи байҕалга Түөрт Остуолбалаах арыыларга, ону таһынан Улахан Ляхов арыытыгар көрсүөххэ сөп.

Өймөкөөн улууһун киһилээхтэрэ Ньара өрүс (Индигир уҥа салаата) төрдүгэр турар Таас Кыстаабыт сис хайатыгар бааллар. Бу хайалары икки бөлөххө араараллар: Соҕуруу Киһилээх (Уус Ньара бөһүөлэгиттэн соҕуруу) уонна Хотугу Киһилээх (Ньара өрүстэн хоту). Бу сиргэ федеральнай суолталаах «Халыма» массыына суолунан тиийиэххэ сөп^[3].

Алаһыай өрүс кытылыгар, Илин Сибиирдээҕи байҕал кытылыттан 100-чэ километрдаах сиргэ Киһилээх-Таас хайата турар. Бу хайа чыпчаалынан киһилээхтэр систиэмэлэрэ тарҕанар.

Дьааҥы уонна Адыаччы өрүстэр икки ардыларыгар Черскэй хайаларын сорҕото буолар Киһилээх сис сытар. Сис сүрүн чыпчаалынан уонна ууну араарар сиринэн 30 миэтэрэҕэ диэри үрдүктээх элбэх киһилээхтэр бааллар. Сороҕор кинилэр ааһыллыбат лабириннары үөскэтэллэр^[1].

Билиҥҥи кэмҥэ киһилээхтэр үөскээһиннэрин туһунан маргинальнай теориялар бааллар. Теориялар быһыыларынан киһилээхтэри былыргы цивилизациялар туппуттар үһү^[2].

• Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.