Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларытИһитиннэрии
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Эһэлээх арыылар

Эһэлээх арыылар[1] (нууч. Медве́жьи острова́) — Хотугу Муустаах далай Илин Сибиирдээҕи байҕалыгар баар архипелаг, алта арыыттан: Кириэстээх, Леонтьев, Түөрт Остуолбалаах, Пушкарев, Лысов уонна Андреев арыыларыттан турар. Архипелаг уопсай иэнэ 60 км² кэриҥэ. Элбэх эспэдииссийэлэр түмүктэринэн арыыларга былыргы эскимостар дьиэлэрин тобохторо булуллубуттара, ол эрээри билигин архипелакка бастайааннай нэһилиэнньэтэ суох.

Административнай өттүттэн арыылар Саха сирин Аллараа Халыма улууһугар киирэллэр. 2020 сыллаахха архипелаг сиригэр-уотугар, ону тэҥэ материк сирин аттыгар «Эһэлээх арыылара» судаарыстыбаннай айылҕа заповеднига тэриллибитэ.

XVII—XVIII үйэлэргэ архипелакка нуучча айанньыттара сылдьыбыттара, онтон XVIII үйэ иккис аҥаарыттан саҕалаан эспэдииссийэлэр миэстэлэрэ буолбута. 1933 сыллаахха Түөрт Остуолбаҕа сэбиэскэй полярнай станция тутуллубута. Станция үлэһиттэрэ А. М. Сырчин уонна Н. В. Андреев 1940-с сыллар бүтүүлэригэр — 1950-с сыллар саҕаланыыларыгар арыыга былыргы эскимостар култуураларын артефактарын булбуттара. Ол кэнниттэн кэлиҥҥи эспэдииссийэлэр арыыга олорор дьиэлэри уонна да атын артефактары булбуттара.

Физикалыы-географиятын характеристиката

Географията

Архипелаг Илин Сибиирдээҕи байҕал кытылын киин өттүгэр сытар[2]. Саха сирин Аллараа Халыма улууһун сиригэр-уотугар киирэр[3]. Кириэстээх, Леонтьев, Түөрт остуолбалаах (арыы иэнэ 18 км²[4]), Пушкарёв, Лысов уонна Андреев арыыларыттан турар. Кириэстээҕи уонна Түөрт остуолбалааҕы атын арыылартан Мелехов уонна Илиҥҥи силбэһии араараллар[2]. Эһэлээх арыыларын материктан Халыма силбэһиитэ араарар, саамай кыра кэтитэ 35 км тэҥ. Архипелаг уһуна соҕуруттан хоту өттүнэн быһа холоон — 50 км, арҕааттан илиҥ өттүгэр — 80-ча км[5][6][1]. Арыылар уопсай иэннэрэ — 60-ча км². Саамай бөдөҥнөрө — Кириэстээх арыы, соҕурулуу-арҕаа өттүгэр сытар, атын арыылардааҕар материктан саамай чугастара[7][1][6].

Архипелаг саамай үрдүк туочуката — Бэргэһэлээх хайа (273 миэтирэ), Кириэстээх арыытыгар баар[2][7][1]. Эһэлээх арыыларын баһыйар өттө арктическай куйаардартан (нууч.) (сах. уонна туундараттан, бытархай таас боруодаттан турар[6][1]. Архипелаг арыылара таастаах кытыллардаах, арыт намыһах сиринэн куталаах[6][8]. Сорох сирдэринэн устугас мас кэлэн тиксэр[8]. Модьоҕо мууһа 1-тэн 3 ыйга диэри сытар[1][6]. Түөрт остуолбалаахх арыыга хайалаах уонна икки киһилээх очуостаах[9]. Кириэстээх икки хайалаах, соҕуруу өттүгэр үрүйэлээх. Пушкарёв хоту өттүгэр эмиэ үрүйэлээх, Леонтьев хоту өттүгэр — үрэхтээх[8]. Арыылар геологическэй тутуллара гранит уонна гранит-порфир боруодалартан турар. Туойдуҥу уонна гранит сланецтар (нууч.) (сах. баһыйаллар[6]. Сорох өттүнэн сир аннынааҕы муустаах[1]. Намтал сирдэринэн глееватай, туундара кунустаах уонна ойо барар нанополигональнай кырыстаах. Архипелаг кырыһа Таймыр-Саҥа сибиир зонатыгар сыһыаннаах[3].

Килиимэтэ

Килиимэтэ байҕаллыҥы полярнай (нууч.) (сах.[1][4]. Хас эмэ сүүс миэтэрэ халыҥнаах ирбэт тоҥ муус архипелагы барытын сабардыыр. Сайын сир үрдэ 0,3-0,7 миэтэрэттэн 1 миэтэрэҕэ тиийэ ирэр. Хаар бүрүөһүнэ балаҕан ыйыгар-алтынньыга үөскүүр, от ыйыгар биирдэ ирэр. Сыллааҕы туруга 250 күн, үрдүгэ — 25 см кэриҥэ[3]. Тымныыта суох кэмэ суох. Үүнээйи үүнэр кэмигэр (50-70 күн кэриҥэ) түүнүгэр тоҥорор[4].

Тохсунньуга тыалын түргэнэ ортотунан 7—8 м/c, от ыйыгар — 6-7 м/с[3]. Сыллааҕы муҥутаан үрдүк температурата — −11,7 °C, намыһаҕа — −15,6 °C[10].

Эһэлээх арыылар килиимэтэ
Көрдөрүү Тох. Ол. Кул. Муус. Ыам. Бэс. От. Ат. Бал. Алт. Сэт. Ахс. Сыл
Абсолютнай максимум, °C −7,8 −6,7 −6,1 3,9 10,0 17,8 21,7 18,3 10,0 7,8 0,0 −2,2 21,7
Орто максимум, °C −25,6 −26,7 −23,9 −16,7 −5 2,2 4,4 3,9 0,6 −7,8 −17,8 −24,4 −11,7
Орто температура, °C −27,2 −28,3 −25,6 −18,3 −7,2 0,6 2,8 2,2 −0,6 −8,9 −19,4 −26,1 −13,3
Орто минимум, °C −30,6 −31,1 −28,3 −21,7 −9,4 −1,1 1,1 1,1 −1,7 −11,1 −22,2 −28,9 −15,6
Абсолютнай минимум, °C −43,9 −46,1 −41,1 −36,1 −23,3 −11,1 −7,2 −4,4 −10 −27,2 −37,8 −42,2 −46,1
Сөҥүүлэр нуормалара, мм 3 3 3 3 5 13 20 20 13 8 3 5 97
Источник: Погода. www.weatherbase.com. Сигэнии күнэ: 8 Балаҕан ыйын 2026.

Үүнээйитэ уонна хамсыыр-харамайа

Эһэлээх арыыларга куруук баар үүтүнэн аһылыктанааччылар көрүҥнэринэн хотугу таба уонна кутуйах эрэ буолаллар. Арыт мууһунан архипелакка бөрөлөр, саһыллар уонна үрүҥ эһэ киирэллэр[8][1]. Кириэстээх, Түөрт Остуолбалаах, Пушкарёв уонна Леонтьев арыыларыгар тыһы үрүҥ эһэлэр арҕах оҥостон, төрүү киирэллэр[11].

Архипелаг үүнээйитигэр Aulacomnium turgidum, Braya purpurascens, Cetraria cucullata, Draba groenlandica, Hylocomnium splendens, дриада, хотугу үөт, кылыс от, үкэр от арааһа киирэр[12][13][14][15]. Т. М. Заславская уонна Т. В. Плиева 1980 сыллаахха от ыйын 28 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр диэри ыыппыт тымыр үүнээйилэри чинчийиилэрин түмүгүнэн Түөрт Остуолбалаах арыыга тымыр үүнээйилэрин 112 араас көрүҥэ көстүбүтэ, олор истэригэр ордук элбэх мак, леймус уонна лапчатка. Архипелаг атын арыыларыгар Түөрт Остуолбалаах арыыга көстүбэтэх 50-тан итэҕэһэ суох көрүҥ көстүбүтэ[4].

Эһэлээх арыыларын сирэ-уота уонна акваторията Халыма силбэһиитин кытылыгар материк сирин учаастагын сэргэ 2020 сыллаахха бэс ыйын 30 күнүгэр олохтоммут «Эһэлээх арыылар» судаарыстыбаннай айылҕа заповеднигын састаабыгар киирэр[16]. Заповедник тэриллиитигэр Таймыыртан Врангель арыытыгар диэри учаастакка үрүҥ эһэ арҕахтарын саамай элбэх ахсаана чуолаан Эһэ арыыларыгар баара сабыдыаллаабыта[17].

Устуоруйата

Арыыларга нуучча айанньыттара XVII үйэ ортотуттан сылдьыбыттара[18]. Бастакы кырдьыктаахтык биллэр маннык түбэлтэ 1655 сыллаахха сыһыаннаах: Кириэстээх арыыга байҕал чинчийээччитэ уонна атыыһыт Яков Васильев Вятка сылдьыбыта[18][19][9]. 1669 сыл сайыныгар бу арыыга саха хаһааҕа Никифор Малгин тохтуу сылдьыбыт[18][9][20][18]. 1710 сыллаахха архипелагка атын казак — Яков Пермяков, Өлүөнэттэн Халымаҕа Хотугу Муустаах байҕал устун устубута[8][21]. 1720 сыл сааһыгар арыыларга Иван Вилегин сылдьыбыта[22][23][9][5][20]. 1721 сыл сэтинньитигэр арыыларга боярин уола Федор Амосов сылдьыбыта[9][22]. 1740 сыллаахха атырдьах ыйын 3 күнүгэр Кириэстээххэ полярнай чинчийээччи Д. Я. Лаптев тиксибитэ. Лаптев, бу арыыны сибэтиэй Антоний аатынан ааттаабыта[8][24][25][26]. 1761 сыл от ыйыгар арыылар икки ардыларыгар Н. П. Шалауров эспэдииссийэтэ муустан хорҕойбута[8][26]. Шалауров бэйэтэ арыылар ойууларын оҥорботоҕо эрээри, сорохторун каартаҕа түһэрбитэ биллэр[26].

Архипелаг бастакы тиһиктээх чинчийиилэрэ 1760-с сыллар саҕаланыыларыгар — 1770-с сыллар саҕаланыыларыгар ол кэмҥэ утуу-субуу Анаадыр остуруогун хамандыырын уонна Охотскай-Камчатскай кыраай начальнигын дуоһунастарын ылбыт Ф. Х. Плениснер салалтатынан ыытыллыбыттара. Арыылар аныгы ааттарын кини иҥэрбитэ[27][28][29]. Сержант Степан Андреев салалталаах Плениснер тэрийбит партияларыттан бастакыта арыылары 1763—1764 сылларга ыттаах көлөнөн кэрийбитэ. Бу эспэдииссийэ Эһэ арыыларын бастакы ойуулааһынынан эрэ буолбакка, бу архипелагтан илин диэки көстүбүт бөдөҥ харах баайыы арыыта, кэлин Андреев Сирэ диэн ааттаммыт арыыны булан, устуоруйаҕа киирбитэ[30][26][8][31][28].

1769 сылтан 1771 сылга диэри архипелагы Иван Леонтьев, Иван Лысов уонна Алексей Пушкарев састааптаах прапорщик-геодезистар бөлөхтөрө чинчийбитэ, кинилэри бу оройуоҥҥа Плениснер Америка континенын хотугулуу-илиҥҥи кытылыгар тиксиһиннэрээри ыыппыта. Геодезистар Аляскаҕа кыайан тиийбэтэхтэрэ, ол эрээри Эһэ арыыларыгар үлэлэрэ олус түмүктээх буолан тахсыбыта: архипелаг улахан өттө картографияламмыта. Крестовскай, Андреев, Пушкарев уонна Леонтьев арыыларыгар бу эспэдииссийэ кэмигэр дьон олорбут дьиэтин тобохторо көстүбүттэрэ[30][26][32][28].

Арыылары аныгыскы олохтоохтук чинчийиини 1821—1823 сылларга Ф. П. Врангель салайааччылаах эспэдииссийэ ыыппыта. Эспэдииссийэ топографын П. Т. Козьмин өҥөтүнэн бу сир-уот физикалыы-географиялыы параметрдара лаппа чуолкайдаммыттара. Арыылартан биирдэстэригэр түөрт киһилээҕи булан, Врангель сөптөөх ааты биэрбитэ — Түөрт Остуолбалаах. Онон XIX үйэ бастакы чиэппэрин бүтүүтүгэр архипелаг бэйэтэ да, алта арыыта бары аныгы ааттарын ылбыттара[33][26][34][9][35][36].

1870 сыл муус устарыгар арыылары Чукотка эспэдииссийэтин кыттыылааҕа К. К. Нейман ойуулаабыта. 1878 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр Хотугу байҕал суолун туораабыт уонна аан бастаан Евразия континенын кэрийбит арктическай эспэдииссийэ кэмигэр арыыларга Адольф Эрик Норденшельд «Вега» борохуотунан тиийбитэ.

1912 сыллаахха Эһэлээх арыылары 1910—1915 сыллардааҕы Хотугу Муустаах байҕал Гидрографическай эспэдииссийэтин чэрчитинэн «Таймыр» уонна «Вайгач» ледоколларынан чинчийбиттэрэ[37][22]. От ыйын 17 күнүгэр ледоколлар Түөрт Остуолбалаах соҕуруу кытылыгар тохтообуттар, онно от ыйын 19 күнүгэр диэри турбуттар. Арыыга турар кэмигэр магнитнай уонна геологическай кэтээн көрүүлэр ыытыллыбыттара уонна астрономическай пуун быһаарыллыбыта. Итини таһынан Түөрт Остуолбалаах уонна Кириэстээх арыыларга дьон олохсуйа сылдьыбыт туоһулара көстүбүттэрэ: балаҕан тобохторо, эмэҕирбит хайыһар, таба тириитин быһаҕаһа уонна быһах элээмээтэ[30][26]. Онтон ледоколлар арыылары барытын кэрийбиттэр, эспэдииссийэ исписэлиистэрэ сиһилии ойуулаабыттара, кытыы уу дириҥин кээмэйдээбиттэрэ уонна Кириэстээх соҕуруу кытылын аттыгар астрономическай пууну быһаарбыттара[26].

1933 сыллаахха Түөрт остуолбалаахха «Түөрт остуолбалаах арыы» диэн куруук үлэлиир сэбиэскэй полярнай станция тэриллибитэ уонна 1995 сыллаахха диэри тохтообокко үлэлээбитэ[38][39]. 1933—1934 сылларга полярник-метеоролог И. Е. Воробьев Түөрт Остуолбаҕа географическай уонна биологическай чинчийиилэри ыыппыта[9][40]. 1935 сыллаахха геолог С. В. Обручев арыыны чинчийэн баран, Ф. П. Врангель саҕана курдук түөрдү буолбакка, 15 миэтэрэ үрдүктээх үс эрэ киһилээҕи булбута[9][41]. Кэлин — 1948—1949 сылларга уонна 1953 сыллаахха, Түөрт Остуолбалаах станциятын үлэһиттэрэ А. М. Сырчин уонна Н. В. Андреев арыыга көстүбүт сорох дьиэлэр оннуларыгар хаһыы ыыппыттара[42][5]. Хаһыы түмүгүнэн араас археологическай артефактары (муос, мас, уҥуох уонна тимир оҥоһуктар) испилээлиистэргэ тиксэрбиттэрэ уонна б. э. I тыһыынча сыллар бүтүүлэригэр — II тыһыынча сыллар ортолоругар эскимос бирнирк, пунук уонна тулегоду диэн култуураларыгар киллэрбиттэрэ[5].

1985 сылтан 1988 сыллаахха диэри Дьааҥытааҕы геологоразведочнай эспэдииссийэ Эһэлээх арыыларга үлэлээбитэ. Кини кыттыылаахтарыттан биирдэстэрэ — ССРС НА СС тоҥу чинчийии Институтун старшай научнай үлэһитэ С. Д. Разумов, Түөрт Остуолбаҕа икки эрэ киһилээх ордон хаалбытын, үһүс кыра аҥаара хаалбытын, үрдүгэ быһа холоон биир миэтэрэ буоларын бэлиэтээбитэ[9]. Ол арыыга 1995 сыллаахха Ю. А. Мочанов салайбыт Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билим академиятын арктическай археология уонна киһи палеоэкологиятын киинин Приленскай экспедицията былыргы эскимостар сорох дьиэлэрин хаһыыларын ыыппыта, ол быыһыгар араас артефактар, чуолаан, таас үйэҕэ сыһыаннаах таас быраҕар орудиелар төбөлөрө булуллубуттара[43][5].

Түөрт Остуолбаҕа 2021 сыллаахха эмиэ археологическай чинчийиилэр ыытыллыбыттара — бу сырыыга АБА СС Криолитозона биологиятын кыһалҕаларын институтун, АБА СС археология уонна этнография институтун, Саха арктическай научнай-чинчийэр киинин, «Өлүөнэ очуостара» национальнай паарка уонна «Эһэ арыылара» судаарыстыбаннай айылҕа харыстабылын үлэһиттэрэ сылдьыбыттара. Чинчийии түмүгүнэн 9 дьиэ тобоҕо булуллубута, олортон 6-тыгар хас биирдиилэригэр 3-түү дьиэ бөлөхтөрө бааллара. Дьиэлэргэ керамика уонна мас, муос, уҥуох уонна таас оҥоһуктар фрагменнара көстүбүттэрэ[5].

2024 сыллаахха «Экология» национальнай бырайыак чэрчитинэн «Эһэ арыылара» заповеднай территорияҕа госбюджет суотугар түөрт кордону суһаллык туппуттара уонна хааччыйбыттара: «Агафоново», «Түөрт остуолбалаах», «Кириэстээх» уонна «Эмескевей»[44].

2025 сыллаахха от ыйыгар-атырдьах ыйыгар Түөрт Остуолбовай арыыга хонуу үлэтин кэмигэр неоэскимос култуураларын 10 хоспох дьиэтэ арыллыбыта, ону таһынан эскимос ураты артефактара булуллубуттара[45].

Галерея

Түөрт остуолбалаах арыы
Түөрт остуолбалаах Киһилээхтэрэ
Түөрт остуолбалаах спутниктан хаартыската
Кириэстээх арыы
Кириэстээх спутниктан көстүүтэ
Леонтьев арыытын спутниктан көстүүтэ
Пушкарёв арыытын спутниктан көстүүтэ

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Медвéжьи островá // Маниковский — Меотида [Электронный ресурс]. — 2011. — С. 474. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 19). — ISBN 978-5-85270-353-8.
  2. ↑ 1 2 3 Лист карты R-57-А,Б Медвежьи о-ва. Масштаб: 1 : 500 000. Издание 1987 г.
  3. ↑ 1 2 3 4 Бельчусова Г. В. Медвежьи острова (рус.). fesk.ru. Сигэнии күнэ: 8 Балаҕан ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Заславская Т. М., Плиева Т. В. Флора острова Четырехстолбового (архипелаг Медвежьи острова, Восточно-сибирское море) // Ботанический журнал : журнал. — Наука, 1983. — Т. 68, вып. 3. — С. 369—376. — ISSN 0006-8136.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 Дьяконов В. М., Ягловский А. С. Результаты рекогносцировочных работ на территории архипелага Медвежьи острова в Восточно-Сибирской Арктике в 2021 году // Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных территорий : журнал. — 2021. — Т. XXVII. — С. 414—418. — ISSN 2658-6193. — DOI:10.17746/2658-6193.2021.27.0414-0418.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 Овчинников В. В. Популярный энциклопедический иллюстрированный словарь. Европедия. — Олма медиа групп, 2003. — С. 503. — 1167 с. — ISBN 9785224039166
  7. ↑ 1 2 Арктическая энциклопедия. Географические объекты. — Паулсен, 2017. — С. 51. — ISBN 9785040717897
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Медвежьи острова // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Мурзин Ю. А. Кигиляхи Якутии // Наука и техника в Якутии : журнал. — 2003. — С. 103—108.
  10. ↑ Погода Медвежьи Острова. Weatherbase. Сигэнии күнэ: 8 Балаҕан ыйын 2026.
  11. ↑ Яковлев Ф. Г., Слепцов Р. В. Мониторинг белого медведя на северо-востоке Якутии // Арктика XXI век. Естественные науки : журнал. — 2017. — № 1.
  12. ↑ Бурнашева А. П. Новые данные о распространении волнянки видовой группы Gynaephora (rossii) в Северной Якутии (Lepidoptera: Lymantriidae) // А. П. Бурнашева : журнал. — 2022. — Т. XIV, № 1. — С. 123—130.
  13. ↑ Коробков и др., 1975, с. 50
  14. ↑ Коробков и др., 1975, с. 102
  15. ↑ Коробков и др., 1975, с. 143
  16. ↑ Медвежьи острова | ООПТ России (рус.). oopt.aari.ru. Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  17. ↑ В Якутии создан заповедник «Медвежьи острова». WWF.ru - Всемирный фонд дикой природы. Сигэнии күнэ: 8 Балаҕан ыйын 2026.
  18. ↑ 1 2 3 4 Белов М. И. История открытия и освоения Северного морского пути. — Москва: Морской транспорт, 1956. — Т. 1. — С. 180. — 592 с.
  19. ↑ von Wrangel, 1839, S. 23—24
  20. ↑ 1 2 Попов С. В. Морские имена Якутии. — Якутск, 1987. — С. 43. — 166 с.
  21. ↑ Беляев Д. История открытия и освоения Арктики. — ЛитРес, 2020. — С. 73. — ISBN 9785042545276
  22. ↑ 1 2 3 Кириченко, 1914, с. 157
  23. ↑ Островский Б. Г. Остров Врангеля. — Архангельск: Северной краевое издательство, 1935. — С. 8.
  24. ↑ von Wrangel, 1839, S. 68
  25. ↑ Северин Н. А. Отечественные путешественники и исследователи. — Государственное учебно-педагогическое издательство Министерства просвещения РСФСР, 1956. — С. 74. — 300 с.
  26. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Кириченко, 1914, с. 158
  27. ↑ Березницкий С. В. Фридрих Плениснер и его вклад в исследования коренного населения и природы Дальнего Востока России в XVIII в // Гуманитарные исследования в восточной сибири и на дальнем востоке : журнал. — 2017. — № 3. — С. 49—59.
  28. ↑ 1 2 3 Березницкий С. В. Исследования Фридриха Плениснера на северо-востоке России в XVIII веке (историографический аспект) // Радловский сборник: Научные исследования и музейные проекты МАЭ РАН. — 2017. — № 2016. — С. 336—337.
  29. ↑ Зубов Н. Н., Бадигин К. С. Разгадка тайны Земли Андреева. — М.: Военно-морское изд-во Военно-морского министерства СССР, 1953.
  30. ↑ 1 2 3 Бурыкин А. А. Проблемы этнографического изучения и задачи археологических исследований следов пребывания коренных жителей побережья Северного Ледовитого океана на Медвежьих островах // Исследования по этнографии и фольклору народов северо-западной Сибири. — Тюмень, 2017. — С. 65—68. — ISBN 978-5-6040368-5-3.
  31. ↑ Веселаго Ф. Ф. Краткая история Русского Флота. — Directmedia, 2014. — С. 110. — 878 с. — ISBN 9785447501877
  32. ↑ Кознева Е. А. Образ северного полюса в романе Ж. Верна «Приключения капитана Гаттераса» (1866 г.): Исторический // Актуальные направления научных исследований: перспективы развития. — 2017. — С. 23.
  33. ↑ Мурзин Ю. А. Кигиляхи Якутии // Природа. — Якутск: Институт мерзлотоведения имени П. И. Мельникова СО РАН, 2004. — № 5. — С. 54—57.
  34. ↑ Андреев А. П. Горы Якутии. — Якутск: Бичик, 2016. — С. 23. — ISBN 9785041242749
  35. ↑ Гуков А. Ю. Юбилеи арктической экспедиции // Наука и техника в Якутии. — 2022. — № 1. — С. 32—36.
  36. ↑ Сазонов Е. Шантарские острова. Географическая энциклопедия. — ЛитРес, 2019. — С. 28. — 158 с. — ISBN 9785041742973
  37. ↑ Barr W. A Tsarist Attempt at Opening the Northern Sea Route: The Arctic Oeean Hydrographie Expedition, 1910-1915. — electronic Publication Information Center, 1975. — С. 57.
  38. ↑ Карелин И. Д., Карклин В. П., Юлин А. В. Метод прогноза сроков окончательного разрушения припая в Восточно-Сибирском море заблаговременностью до одного месяца // Информационный сборник № 38. Результаты испытания новых и усовершенствованных технологий, моделей и методов гидрометеорологических прогнозов. — 2011. — С. 83.
  39. ↑ Мизин И. Медвежьи острова: новая заповедная территория (рус.). goarctic.ru (12 Ыам ыйын 2021). Сигэнии күнэ: 8 Балаҕан ыйын 2026.
  40. ↑ Воробьев И. Е. Остров Четырехстолбовой // Известия ВГО. — 1940. — Т. 72, № 3. — С. 342—352.
  41. ↑ Обручев С. В. Геоморфологические курьезы // Известия Всесоюзного географического общества. — 1940. — Т. 72, № 6. — С. 775.
  42. ↑ Днепровский и Дэвлет, 2017, с. 212—213
  43. ↑ Боескоров Г. Г., Степанов А. Д., Винокуров В. Н., Щелчкова М. В., Винокурова А. В., ван дер Плихт Й. К истории формирования домашней собаки на территории Якутии // Вестник Северо-Восточного федерального университета имени М. К. Аммосова : журнал. — 2015. — № 5. — С. 11.
  44. ↑ В заповеднике «Медвежьи острова» созданы комфортные условия для исследователей. Сигэнии күнэ: 8 Балаҕан ыйын 2026.
  45. ↑ В Якутии в 2026 году планируют провести раскопки на Медвежьих островах (рус.). ТАСС (30 Кулун тутар 2026). Сигэнии күнэ: 8 Балаҕан ыйын 2026.

Литература

Нууччалыы

  • Днепровский К. А., Дэвлет Е. Г. К вопросу о конструктивных особенностях жилищ древних эскимосов по материалам археологии, этнографии и изобразительным источника : [рус.] // Проблемы истории, филологии, культуры. — 2017. — С. 210—251.
  • Кириченко Н. П. О геологии острова Четырёхстолбового // Записки Горного института : журнал. — 1914. — Т. 5, № 2—3.
  • Коробков А. А., Петровский В. В., Плиева Т. В., Ребристая О. В., Тараскина Н. Н., Толмачаев А. И., Юрцев В. А. Арктическая флора СССР: Критический обзор сосудистых растений, встречающихся в арктических районах СССР. Вып. 7. Семейства Papaveraceae - Cruciferae. — Ленинград: Наука, 1975.

Омук тылынан

  • Ferdinand von Wrangel Reise des kaiserlich-russischen flotten-lieutenants Ferdinand v. Wrangel längs der nordküste von Sibirien und auf dem Eismeere, in den Jahren 1820 bis 1824. — Voss, 1839. — Bd. 1.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар