Өлүөнэ туруук хайалара

УРУБИИКИ диэн сиртэн ылыллыбыт
Өлүөнэ туруук хайалара
Өрүстэн Өлүөнэ туруук хайаларын көстүүлэрэ, 2015 сыл
Өрүстэн Өлүөнэ туруук хайаларын көстүүлэрэ, 2015 сыл
Категорията МСОП — МСОП II категория: национальнай паарка[d] (Национальнай паарка)
Сүрүн информация
Иэнэ12179,41 км² 
Олохтоммут күнэ1994 сыл атырдьах ыйа 16 
Салайар тэрилтэтэФГБУ «Национальный парк «Ленские столбы» 
Сирэ
Чугастааҕы нэһилиэнньэлээх пуунаПокровскай 
lena-pillars.ru
Саха Сирэ
Точка
Өлүөнэ туруук хайалара
Флаг ЮНЕСКО Аан дойду утумун объекта
Lena Pillars Nature Park
(Природный парк «Ленские столбы»)
Сигэ № 1299 Аан дойду утумун объектарын испииһэгэр (en)
Критерийдар viii
Эрэгийиэн Азия уонна Чуумпу далай дойдулара
Киирэр 2012 (ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы кэмитиэтин 36-с сессия)
Логотип РУВИКИ.Медиа Биики Хааһахха миэдьийэ билэлэр

Өлүөнэ турууктара эбэтэр Өлүөнэ туруук хайалара (нууч. Национальный парк «Ленские столбы») — Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр Хаҥалас улууһугар баар айылҕа сэдэх кэрэ көстүүлээх сирэ. Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар баар, таастарын үрдүгэ 100 м тиийэр. Сиинэ сэлиэнньэ утары саҕаланар уонна сүүрүк таҥнары 180 км тухары салҕанар.

Бу хайалары өссө Кембрий саҕана известняк боруодатын уу суурайан уонна тыал алдьатан үөскэппит.

Туризм сайдыбыт сирэ. «Өлүөнэ очуостара» национал айылҕа паркатыгар киирэр.

Өлүөнэ турууктара 2012 сылтан ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы утумун объекта буолар, оттон 2018 сыл атырдьах ыйын 6 күнүттэн Арассыыйа национальнай пааркатын статуһун ылбыта[1].

Өлүөнэ турууктара
Өлүөнэ турууктарын кыһыҥҥы көстүүтэ

Үөскүүтэ

Очуостар үрдүктэрэ өрүс таһымыттан 220 миэтэрэҕэ тиийэр (ураты бэлиэтэ — 321 м тиийэр) кембрийскэй испиэскэ тааһыттан оҥоһуллубуттар[2]. Тектоническэй өттүнэн Өлүөнэ турууктара Сибиир платформатын иһигэр сыталлар. Бу айылҕа пааматынньыгын үөскэппит таас боруодалар үөскүүлэрэ Эрдэтээҥҥи Кембрий кэмигэр — 560—540 мөл сыл анараа өттүгэр саҕаламмыта диэн ааҕаллар. Оттон Өлүөнэ турууктара бэйэлэрэ релеьф форматын быһыытынан үөскүүлэрэ хойукку кэмҥэ — 400 тыһ. сыл анараа өттүгэр, ол аата геологическай өттүнэн саҥа кэмҥэ үөскээбиттэр. Сибиир платформатын сирэ-уота сыыйа өрө тахсыыга бара турбута, түмүгэр хайыта барыылар үөскээбиттэр уонна дириҥ өрүс хочолоро оҥоһуллубуттар. Бу салҕанан иһэр эрозиялаах салгын алдьатыытын кытары, карст процестарын күүһүрүүлэригэр тириэрдибитэ. Бу түмүгэр карбонатнай боруодалартан турар таастар маннык дьикти уонна араас быһыылаах көрүҥнээх буолан үөскээбиттэр[3].

Декабрист А. А. Бестужев-Марлинскай турууктар тустарынан маннык кэпсиирэ:

Бу тыытыллыбатах айымньыга туох эрэ ытык чуумпу сытар, уонна дууһа дьиикэй, ол эрэн улуу айылҕалыын холбоһор[4].

Айылҕа паарката

«Өлүөнэ туруук хайалара» айылҕа паарката Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ 1994 сыл атырдьах ыйын 16 күнүнээҕи 837 нүөмэрдээх уурааҕын уонна бырабыыталыстыба 1995 сыл олунньу 10 күнүнээҕи уурааҕын олоххо киллэрэн тэриллибитэ, уонна олохтоох айылҕаны харыстааһын министиэристибэтигэр бас бэринэр. Бу кэм паарка устуоруйатыгар бастакы сүрүн түһүмэххэ киирсэр. Бу күн «Өлүөнэ туруук хайаларын» устуоруйаҕа суолталаах төрөөбүт күнүнэн ааҕыллар. 2025 сыллаахха паарка 30 сааһын туолбута[5].

Иккис түһүмэх 2019 сыл муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыта, ол кэмҥэ Арассыыйа Федерациятын Бырабыыталыстыбата «„Өлүөнэ туруук хайалара“ Национальнай паарка» федеральнай тэрилтэни тэрийэр туһунан 763 нүөмэрдээх дьаһалы таһаарбыта. Саҥа статустаах паарка 6 сыл (2025 сыл туругунан) үлэлиир. Онон «Өлүөнэ туруук хайалара» икки улахан: бастаан тэриллиэҕиттэн 30 сылга уонна федеральнай национальнай паарка быһыытынан 6 сылга тиксэр[5].

Паарка иэнэ — 1353 тыһыынча га[6], икки салааттан турар — «Туруук хайалар» уонна «Сиинэ». Паарка сүрүн соруга — экологическай туризмы сайыннарыы[7].

Киэҥник биллэр таас «туруук хайаларыттан» ураты, паарка сиригэр-уотугар маннык объектар бааллар: тымныы хотугу кумах куйаарын туспа сирдээх-уоттаах тукулааннар — көҥүллүк көппөхтүүр кумахтар, Дириҥ-Үрэх төрдүгэр былыргы киһи олорбут сирэ. Дириҥ-Үрэххэ хаһыы кэмигэр таас тэриллэр (Дириҥ култуурата) уонна кэлин неолит кэминээҕи көмүүлэр (Ымыйахтааҕы култуура, биһиги эрабыт иннинэ II тыһ. сыл) булуллубуттара. Уникальнай ирбэт тоҥ экосистиэмэлэрэ бааллар. Паарка таһыгар былыргы харамайдар: сэлии (Mammulhus primigenius Blum), бизон (Bison priscus Boj), түүлээх носорог (Coelodonta antiguibatis Blum) уонна да атын харамайдар тааһырбыт уҥуохтара көстүбүттэрэ[8][9].

Арассыыйа Почта блока, 2015 сыл (ССРС почта мааркаларын каталога)

Сүрүн кэрэхсэбиллээх сирдэр[10]:

  • «Өлүөнэ туруук хайаларын иччитэ» пааматынньык. Эко-суол мантан саҕаланар. Быһан оҥоһуу бүтүн испиэскэ тааһыттан оҥоһуллубут уонна култууралар холбоһууларын бэлиэтин курдук саха уонна түүр норуоттарын уратыларын холбуур.
  • «ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы утумун объекта» стела. Өлүөнэ туруук хайалара ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы утумун кэмитиэтин 36-с сиэссийэтин кэмигэр, 2012 сыл бэс ыйын 22 күнүттэн от ыйын 6 күнүгэр диэри Санкт-Петербургка буолбут мунньахха, айылҕа критерийдэринэн 2012 сыл от ыйын 2 күнүгэр ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы утумун испииһэгэр киирбитэ (ол иннинэ 2009 сыллаахха маннык ситиһиллибэтэҕэ)[11][12][13].
  • «Трилобитнай тохтоон олоруу» пааматынньык. Билиҥҥи Саха сирин территориятыгар 300 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр байҕал түгэҕэр олорбут уонна эстибит трилобиттэр тобохторо билигин даҕаны көстө тураллар.
  • Тукулааннар. Тайҕа ортотугар кумах дюналара. Сорох дюналар 40 миэтэрэҕэ тиийэ үрдүктээхтэр. Кыһын тукулааннарга салаасканан, хайыһарынан уонна сноубордунан хатааһылыыллар.
  • Сиинэ туруук хайалара. Өлүөнэ салаатыгар Сиинэ өрүскэ бааллар. Туруук хайаларга уунан эрэ тиийиэххэ сөп. Сиинэ туруук хайалара сорох сирин Ыллыыр таастар диэн ааттыыллар. Күүстээх сааскы тыал Ыллыыр таастарга ураты дорҕооннору үөскэтэр.
  • Бизонарий. Буотама өрүс үөһүгэр баар «Бизонарий» эко-суолга сытар. Ити өрүскэ испиэскэ таастар бөлөхтөрө бааллар, онтон өрүскэ майаҕастар, сордоҥолор, күстэхтэр, быйыттар олороллор.

Флора уонна фауна

Паарка сиригэр-уотугар тымырдаах үүнээйи 470 көрүҥэ үүнэр, олортон 21 көрүҥэ Кыһыл кинигэҕэ баар. Олор ахсааннарыгар редовския двоякоперистая диэн баар, бу манна эрэ көстөр ураты үүнээйи. Ону таһынан, пааркаҕа араас көрүҥнээх циприпедиевайдар — улахан хара саарыл, саһархай уонна эбирдээх сибэккилээх орхидеялар көстөллөр. Оттон чуумпу уулаах сирдэргэ сэдэх уу сардаанатын булуохха сөп[14]. Муох 202 көрүҥэ, лабыкта 83 көрүҥэ уонна тэллэй 76 көрүҥэ баара быһаарыллыбыта.

Паарка территориятыгар үүтүнэн иитээччи 42 көрүҥэ баар. Кэҥник тарҕаммыттар: эһэ, бөрө, саһыл, киис, муҥур, тайах, туртас, куобах, тииҥ уонна да атыттар. Ону таһынан национальнай пааркаҕа көтөр 152 көрүҥэ үөскүүр. Эдбэх көтөр Кыһыл кинигэҕэ киирбиттэр. Сэдэх сибиир чаччыгыныарын, модьугуну, кугас туруйаны, кречеты уонна боруллуону көрсүөххэ сөп.

Ол эрэн, бу сирдэр сүрүн бөдөҥ кыыла — сэлии саастыыта тыа бизона буолар. Икки тыһыынча сыл анараа өттүгэр Саха сириттэн бултааһынтан сүппүт бу былыргы харамайдар билигин «Уус-Буотама» питомнигыгар сөргүтүллэллэр. Бизоннары Саха сирин килиимэтигэр маарыннаах сирдээх Канаадаттан аҕалбыттара. Бизон ахсаана 20 сыл иһигэр 255-кэ диэри улааппыт[14].

Туризм

2024 сыллаахха национальнай паарка баар буолуоҕуттан саамай элбэх ыалдьыт кэлбитэ бэлиэтэммитэ — 42,7 тыһыынчаттан тахса киһи.

Галерея

  • Айылҕа пааркатын оройуонугар Өлүөнэ көстүүтэ

    Айылҕа пааркатын оройуонугар Өлүөнэ көстүүтэ

  • Ленские столбы 2015 (064).JPG
  • Ленские столбы 2015 (072).JPG
  • Ленские столбы 2015 (076).JPG
  • Lena Pillars 20050716 13.JPG
  • Ленские столбы 2015 (121).JPG
  • Ленские столбы 2015 (138).JPG
  • Aster DEM ЦМР уонна Sentinel-2B куйаар хаартыскатынан оҥоһуллубут перспективнай көстүү

    Aster DEM ЦМР уонна Sentinel-2B куйаар хаартыскатынан оҥоһуллубут перспективнай көстүү

  • Aster DEM ЦМР уонна Sentinel-2B куйаар хаартыскатынан оҥоһуллубут перспективнай көстүү

    Aster DEM ЦМР уонна Sentinel-2B куйаар хаартыскатынан оҥоһуллубут перспективнай көстүү

  • Aster DEM ЦМР уонна Sentinel-2B куйаар хаартыскатынан оҥоһуллубут перспективнай көстүү

    Aster DEM ЦМР уонна Sentinel-2B куйаар хаартыскатынан оҥоһуллубут перспективнай көстүү

Хайдах тиийиэххэ сөбүй

Ньыма Ойуулааһын Айаҥҥа бириэмэ
Самолётунан Москваттан эбэтэр Иркутскайдан Дьокуускайга диэри

Салгыы сиринэн (аллараа көр)

~6—7 чаас
Массыынанан Дьокуускайтан Р-504 «Халыма» суолунан Покровскайга диэри (104 км)

Салгыы Покровскай — Тойон — Арыы (120 км)

~4—5 чаас
Өрүс тырааныспарынан Дьокуускайтан «Демьян Беднай» эбэтэр «Михаил Светлов» диэн теплоходунан

Дьокуускай өрүс вокзала → «Өлүөнэ туруук хайалара» бириистэн

1,5—2 күн

Үлэ кэмэ

  • Дьокуускайдааҕы сүрүн офис уонна Покровскайдааҕы визит-киин үлэлиир графига:

Бэнидиэнньиктэе бээтинсэҕэ диэри сарсыарда 09:00 чаастан киэһэ 18:00 чааска диэри, эбиэт тохтобула 13:00 чаастан 14:00 чааска диэри.

  • Паарка туристскай объектарын кыһыҥҥы кэмнээҕи үлэтин графига:

Күн аайы, 10:00 чаастан 18:00 чааска диэри.

  • Паарка туристскай объектарын сайыҥҥы кэмнээҕи үлэтин графига:

Күн аайы, 10:00 чаастан 20:00 чааска диэри[15].

Тугу көрүөххэ сөбүй

Сиинэ туруук хайалара

Сиинэ туруук хайалара айылҕа комплекс Сиинэ (Өлүөнэ салаата) өрүс устун сытар уонна уһун (80 км кэриҥэ), үрдүгэ 100 миэтэрэҕэ тиийэр таас хайа бөлөҕө буолар.

Бу геологическай үөскээһин уратыта хайа боруодатыгар элбэх хайаҕастарынан көстөр карст рельефтара. Аналлаах метеорология усулуобуйаларыгар «ыллыыр таастар» диэн биллэр тыас эффекта үөскүүр. Бу эффект хайа боруодатын көҥдөйүгэр салгын сүүрүгүн резонанса[16].

Буотама туруук хайалара

Буотама (Өлүөнэ уҥа салаата) өрүһүн үрдүгэр турар испиэскэ массива 150 миэтэрэҕэ тиийэ үрдүктээх, карст процесстарын түмүгэр үөскээбит туруору скальнай арыллыылаах. Туруук хайаларга тиийии навигация кэмигэр үксүн уунан (өрөһүнэн) эрэ кыаллар.

Икки объект «Өлүөнэ туруук хайалара» айылҕа пааркатын састаабыгар киирэллэр[16].

Экология суоллара

Өлүөнэ кытылыттан таастарга 2 км уһуннаах эко-суол барар, ол суол хойуу мутукчалаах.

  • Суол айылҕаҕа дьайыыны кыччатар курдук оҥоһуллубут.
  • Чыпчаалга көрөр площадкалар бааллар — мантан Өлүөнэ уонна саҕахха диэри бүппэт тайҕа панорамалара арыллаллар[17].

Номохтор

Өрөспүүбүлүкэҕэ уһун сылларга олорбут олохтоох норуоттар итэҕэллэригэр Өлүөнэ өрүс кытыытыгар турар таас хайалар улахан суолтаны ылаллар. Саха уонна эбэҥки норуоттарын фольклоругар бу геологическай объектар маннык мифологическай өйдөбүллэри кытта ситимнээхтэр[14].

  • Чучунаа. Үһүйээннэргэ, Өлүөнэ туруук хайаларын тула Чучунаа олорор. Кини аһылыктаах уонна кыыллар тыҥырахтарынан толору мөһөөччүгү илдьэ сылдьар. Аара иһэр дьоҥҥо соһуччу көстөр: үтүө санаалаахтарга суолу булларар, онтон куһаҕан дьону түүн куугунаан куттуур.
  • Моҕой, таптаспыттар уонна мэҥэ. Биирдэ Өлүөнэ туруук хайаларыгар улахан моҕой олорбут, кини тула сэлиэнньэлэри куттаан олорбут. Ол моҕой ойуун кыыһын Кэрэ Кыыһы уоран ылбытыгар, кыыс тапталлааҕа Хорсун Уол моҕойу кытта кыргыспыт. Эдэр уол кыайбытын эрээри, өлөн эрэр моҕой таптаспыттары иккиэннэрин тааска кубулуппут. Ол иһин билигин кинилэр үйэлээх куустуһууга холбоспут хайа очуостарыгар көрүөххэ сөп.
  • Тааска кистэммит таҥаралар куораттара. Былыргы итэҕэллэринэн, туруук хайалар истэригэр киһи хараҕар көстүбэт таҥаралар куораттара баар үһү. Урут онно ойууннар, суордар уонна кыыллар эрэ тахсаллар этэ. Хайа тэллэҕэр туран аптаах тылы этиэххэ наада, оччоҕуна таас эркиҥ аһыллыаҕа, мифическэй сиргэ суолу арыйыаҕа.

Инфраструктура

Быстах кэмҥэ олоруу

Көмүскэллээх сиргэ кэлбит дьоҥҥо аналлаах ыалдьыт дьиэлэригэр быстах кэмҥэ олорор кыах көрүллүбүт.

Туристарга сүбэлэр

  • Сылдьыы табыгастаах кэмэ: бэс ыйа — атырдьах ыйа.
  • Ирдэнэр мал: үөнү-көйүүрү үүрэр эмп, күн уотуттан көмүскүүр тэрил, трекинговай атах таҥаһа.
  • Пааркаҕа банкомат суох. Кумааҕы харчы ылыҥ.
  • Хаартыскаҕа түһэргэ саамай үчүгэй кэм сарсыарда уонна күн киириитэ.

ЮНЕСКО

2008 сыл атырдьах ыйыгар «Өлүөнэ очуостара» айылҕа пааркатын ЮНЕСКО экспиэрэ, Аан дойдутааҕы айылҕаны харыстыыр Сойуус харабылланар сирдэр программатын салайааччыта Дэвид Шеппард кэлэн барбыта.

Сыала-соруга: ЮНЕСКО Аан дойду наследиетын тиһигэр киллэриллиэхтээх айылҕа пааркатын сыаналааһын.

Кембрий саҕанааҕы сөҥүүлэр баалларынан уонна сэдэх кэрэ тас көстүүтүнэн ханна да суох сир диэн сыаналаабыт.

Өлүөнэ турууктара Санкт-Петербург куоракка 2012 сыл от ыйын 2 күнүгэр ЮНЕСКО Аан дойду Утумун кэмитиэтин 36-с сессиятын түмүгүнэн ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр киирбитэ. (ол иннинэ аасыпт 2009 сыллаахха тиһиккэ хапсыбатаҕа)[11][18][19].

Быһаарыылар

  1. ↑ Марина Василевская. Дмитрий Медведев подписал распоряжение о создании учреждения «Национальный парк «Ленские столбы» (рус.). ЯСИА. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025. Архивировано 19 От ыйын 2019 года.
  2. ↑ А. Колесов. Ленские столбы. Наука и жизнь. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025. Архивировано 2 Муус устар 2015 года.
  3. ↑ В. В. Спектор, О. Н. Толстихин. Ленские столбы. Наука и техника в Якутии. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  4. ↑ 2 июля — День реки Лены. https://namlib.ru. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  5. ↑ 1 2 Сколько лет парку? Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  6. ↑ Положение ГБУ РС (Я) ПП «Ленские Столбы» (рус.). Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  7. ↑ Национальный природный парк «Ленские столбы» (рус.). lenskiestolby.ru. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  8. ↑ Ленские Столбы (рус.). Сайт Фонда «Охрана природного наследия». Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  9. ↑ Национальный природный парк «Ленские столбы». Диринг-Юрях (рус.). lenskiestolby.ru. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  10. ↑ Екатерина Глушкова. Ленские столбы в Якутии: чем интересны и как добраться. Youtravel.me (28 февраля 2024). Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  11. ↑ 1 2 26 новых объектов включены в Список Всемирного наследия ЮНЕСКО в этом году (рус.). // unesco.org. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  12. ↑ Номинация объекта Всемирного наследия ЮНЕСКО «Природный парк „Ленские столбы“» (рус.). Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  13. ↑ UNESCO World Heritage Centre. World Heritage Committee to meet in Seville to review state of conservation of 178 sites and add new sites on List (англ.). UNESCO World Heritage Centre. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025. Архивировано 12 Муус устар 2019 года.
  14. ↑ 1 2 3 Национальный парк «Ленские Столбы». Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  15. ↑ Ленские столбы. Информация. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  16. ↑ 1 2 «Ленские столбы» в Якутии: как добраться, что посмотреть и где находится парк — RUSSPASS Журнал (рус.). mag.russpass.ru. Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2025.
  17. ↑ В национальном парке "Ленские столбы" открыли туристический сезон, TACC. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  18. ↑ Номинация объекта Всемирного наследия ЮНЕСКО «Природный парк „Ленские столбы“». nhpfund.ru. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  19. ↑ UNESCO World Heritage Centre — World Heritage Committee to meet in Seville to review state of conservation of 178 sites and add new sites on List. whc.unesco.org. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.

Литэрэтиирэ

  • Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
  • «СахаЭкос» хаһыат, 1№, 2009.

Сигэлэр

Төрдө — «https://sah.ruwiki.ru/w/index.php?title=Өлүөнэ_туруук_хайалара&oldid=915374»