Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Модьугу

Модьугу, куобахсыт эбэтэр бөҕө модьу атах (лат. Bubo bubo, нууч. филин) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, модьугулар уустарыгар киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах, биир сиргэ олохсуйан олорор көтөр[2].

Тас көрүҥэ

Бөдөҥ эттээх-сииннээх, кугас уонна кугастыҥы кытархай өҥнөөх көпсөркөй түүлээх, чаҕылхай араҕас харахтардаах уонна уһун түү «кулгаахтардаах» (бу модьугу биир сүрүн уратыта).

Этин-сиинин уһуна 60-75 см, кынатын далааһына 160—190 см. Атыыр көрүҥүн ыйааһына 2,1-2,7 кг, оттон тыһытын — 3,0 — 3,2 кг. Улаханнык уонна намыһахтык бэбээрэн саҥарар, онто 4 км ыраахха дылы иһиллэр[2].

Тарҕаныыта уонна көрүҥнэрэ

Евразия ойуурдаах уонна истиэптээх сирдэринэн киэҥник тарҕаммыт: арҕаа кыраныыссаларыттан Сахалиҥҥа, Охуоскай байҕал кытылыгар тиийэ, арай туундараҕа, ойуур туундаратыгар, Индостаҥҥа, Индокитайга, ону таһынан Средиземнай байҕал арыыларыгар эрэ суох. Арҕаа Европаҕа XIX—XX үйэлэргэ тарҕанан олорор сирэ-уота кыччаабыт (Бенилюкс дойдуларыгар, Данияҕа, Францияҕа уонна Германияҕа үксүгэр сүппүт), ол гынан баран кэнники уонунан сылларга көрүҥ ахсаана чөлүгэр түһэн эрэрэ бэлиэтэнэр.

Модьугулар олорор сирдэринэн 7 көрүҥҥэ арахсаллар[3]:

  • Каспий модьугута (нууч. Каспийский филин, (лат. Bubo bubo gladkovi);
  • Гималай модьугута (нууч. Гималайский филин, лат. Bubo bubo hemachalanus);
  • Туркмен модьугута (нууч. Туркменский филин, лат. Bubo bubo omissus);
  • Хаһаах модьугута (нууч. Казахский филин, лат. Bubo bubo turcomanus);
  • Уһук-илиҥҥи модьугу (нууч. Дальневосточный филин, лат. Bubo bubo ussuriensis);
  • Енисей модьугута (нууч. Енисейский филин, лат. Bubo bubo yenisseensis);
  • Саха модьугута (нууч. Якутский филин, лат. Bubo bubo jakutensis).

Саха модьугута

Саха модьугута тайҕа балаһатын араас сирдэринэн үөскээн-олохсуйан олорор: сэдэх мастаах, куталаах сирдэргэ, үрэхтэр хочолоругар, умайбыт тыаларга, хайа тыаларыгар.

Тарҕанар сирэ былыргыттан куобахтаах улуустар чэрчилэринэн муҥурданар: Үөһээ Дьааҥы, Бүлүү бөлөх улуустара. Ол эбэтэр, модьугу ахсаана куобах ахсааныттан быһаччы тутулуктаах.

Аһылыктанара

Модьугу — күн киирбитин кэннэ уонна сарсыарда буолуон иннинэ бултуур түүҥҥү сиэмэх көтөр. Булду салгынтан эбэтэр тоһуурга олорон көрөр, таастыы умса түһэн булдун ситиһэр. Кыра кыыллары бүүс-бүтүннүү, оттон бөдөҥ кыыллары арааран сиир. Рациона ураты киэҥ (Грецияҕа 59 харамай көрүҥэ уонна 35 көтөр киирэрэр бэлиэтэммит), ол гынан баран тугунан аһылыктанара биирдиилээн харамай уопсай ахсаанын халбаҥнааһыныттан тутулуктаах[4].

Көтөрдөртөн үксүн уу (чөкчөҥөлөр, кустар, кутаннар уонна хоптолор) уонна мас көтөрдөрүнэн (улар, бочугурас, куртуйах) аһылыктанар[5][6][7].

Оттон Скандинавия, хотугулуу-илин Европа дойдуларыгар, ону тэҥэ Саха сиригэр модьугу үксүн куобаҕынан аһылыктанар.

Куобахтан ураты, кутуйахтарга, чыстарга, күндү түүлээххэ, саһылга, онноҕор туйахтаах кыыл оҕотугар бултаһар.

Күлгэрилэр, баҕалар, балыктар уонна бөдөҥ үөннэр аһылыгын кыра өлүүтүн ылаллар, ол гынан баран Норвегияҕа баҕа аһылыгын 45 % ылар, оттон Саха сиригэр, Пеледуй өрүс хочотугар, модьугу үксүн балыктаан аһылыктанар[8].

Ууһааһына

Модьугу моногам көрүҥ, паараласпыт көтөрдөр биир сиргэ (15-80 км2) үйэлэрин тухары олороллор[4].

undefined

Ирсиһии кэмин үгэнэ олунньу-кулун тутар ыйдарга түбэһэр, ол кэмҥэ атыыр модьугу куолаһынан оонньоон, бэбээрэр. Модьугулар уйа туттубаттар: сымыыттарын харыйа лабаатын хаххатыгар, таас быыһыгар, хайаҕастарга, таас хайаларга, сороҕор быраҕыллыбыт бөдөҥ көтөрдөр уйаларыгар, оҥхойдоох сиргэ баттыыллар[2]. Сымыыттааһыннара (2-6 сымыыт, үксүн 3-4) эрдэ, өссө хаар сытар кэмигэр буолар: Саха сиригэр уонна Илин Европаҕа кулун тутар бүтүүтүттэн муус устар бастакы аҥарыгар диэри. Ийэ модьугу сымыыттарын 32-35 күн устата баттыыр, ол кэмҥэ кинини атыыра аһатар. Оҕолоро сымыыттан балай тахсаллар, кытархайдыҥы маҥан түүлээх буолаллар, ыйааһыннара 60 г кэриҥэ. Модьугу оҕолорун бэйэ ыккардыларыгар каинизм (нууч.) (сах. баар буолар — ол аата эрдэ тахсыбыт көтөрдөр хойут тахсыбыттары өлөрөн сиэхтэрин сөп. Көтөрдөр 20-25 хонуктарыгар уйаларыттан тахсаллар, иккис ыйдарыгар 100 м дылы көтөллөр, онтон үс ыйдарыттан бэйэлэрэ туспа бараллар[4].

Ахсаана уонна харабылланар туруга

Бүтүн аан дойду үрдүнэн модьугу үөскүүр-олорор сирин (ареалын) иэнэ 51,4 мөл. км2 кэриҥэ, оттон сиппит көтөр ахсаана 100—500 тыһ. диэн сыаналанар. Онуоха Европа үрдүнэн ахсаана улаатан иһэр, оттон Азияҕа аҕыйыыр.

Саха сирин улахан аҥарыгар (соҕуруу, соҕуруулуу-илин, соҕуруулуу-арҕаа өттүлэригэр) модьугу сэдэхтик көстөр. Тарҕаныыта уонна ахсаана быһаччы куобах ахсааныттан тутулуктаах. 1960-с сыллар ортолоруттан Саха сирин киин уонна арҕаа өттүгэр куобах ахсаана аҕыйаабыта бэлиэтэнэр, ону кытта модьугу ахсаана эмиэ биллэрдик аҕыйаабыт[8].

Айылҕа харыстабылын Аан дойдутааҕы сойууһа модьугуну сүтэрэ кыра кутталлаах көрүҥнэргэ (LC) киллэрэр[9]. Көрүҥ Арассыыйа уонна Саха сирин Кыһыл кинигэлэригэр (1987, 2003) киирэр, бултаһыы сокуонунан бобуулаах[8]. Ону тэҥэ, модьугу СИТЕС II Сыһыарыытыгар киллэриллибит, ол аата бу көрүҥ билиҥҥи кэмҥэ сүтэр куттала суох, ол эрээри, эргиэни хонтуруоллаабатахха, сүтэр кутталланыан сөп[10].

Модьугулар уһун үйэлээх көтөрдөргө киирсэллэр. Айылҕаҕа үксүн 20 сыл, оттон киһи көрүүтүгэр 60, оннооҕор 70 сыл олоруохтарын сөп[4].

Быһаарыылар

  1. ↑ Norberg, 1977
  2. ↑ 1 2 3 Зоография (рус.). zoographia.ru. Сигэнии күнэ: 28 Муус устар 2026.
  3. ↑ Филин Bubo bubo (рус.). Сигэнии күнэ: 13 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Зоопарк (англ.). moscowzoo.ru. Сигэнии күнэ: 28 Муус устар 2026.
  5. ↑ Voous, 1988
  6. ↑ Cramp, 1985, p. 471
  7. ↑ Dunning, 2007
  8. ↑ 1 2 3 В. Седалищев. Одна из загадочных птиц, обитающих в Якутии, 2020
  9. ↑ Филин (Bubo bubo). rrrcn.ru. Сигэнии күнэ: 28 Муус устар 2026.
  10. ↑ 2021.11.16.Пернатый хищник Красной книги. www.doopt.ru. Сигэнии күнэ: 13 Ыам ыйын 2026.

Литература

  • Cramp S. (ed.) Handbook of the Birds of Europe, the Middle East, and North Africa: The Birds of the Western Palearctic. — Oxford University Press, 1985. — Т. Vol. IV: Terns to Woodpeckers. — 960 с. — ISBN 978-0198575078
  • Dunning Jr., John B. CRC Handbook of Avian Body Masses. — 2nd Edition. — CRC Press, 2007. — 672 p. — ISBN 978-1420064445
  • Voous K. H. Owls of the Northern Hemisphere. — The MIT Press, 1988. — 456 p. — ISBN 978-0262220354
  • Седалищев В. Одна из загадочных птиц, обитающих в Якутии // Байанай. — 2020. — № 10 (126). — С. 18—19.
  • Седалищев В. Совы – это пернатые ночные кошки // Байанай. — 2021. — № 1 (129). — С. 24—26.
  • Norberg R. A. Occurrence and independent evolution of bilateral ear asymmetry in owls and implications on owl taxonomy(ааҥл.) // Philosophical Transactions of The Royal Society B Biological Sciences. — 1977. — Vol. 280, no. 973. — P. 375—408. — DOI:10.1098/rstb.1977.0116.

Категориялар