Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Баатаҕай оҥхойо

Баатаҕай оҥхойо, эбэтэр Баатаҕайдааҕы кратер (нууч. Батагайка) — бу Саха сиригэр Үөһээ Дьааҥы улууһугар Черскэй сис хайаларыгар баар сир ирээһиниттэн үөскээбит бөдөҥ термокарстовай оҥхой[1]. Бу сиҥнии аан дойду үрдүнэн ирбэт тоҥҥо баар саамай улахан кратер буолар[2][3].

Ойуулааһына

Оҥхой ирбэт тоҥҥо сытар, 1 км усталаах, 100 м диэри дириҥнээх, сылтан сыл аайы улаата турар. Илиҥҥи Сибиир тайҕатыгар Баатаҕай бөһүөлэгиттэн соҕуруулуу-илин 10 км, хотугулуу-илин Эһэ Хайа бөһүөлэгиттэн 5 км, быһа холуйан хотугулуу-илин Саха сирин киин куората Дьокуускайтан 660 км ыраах сытар. Кратер аттынан ааһар Дьааҥы өрүс уҥа салаата Баатаҕай үрэх аатынан ааттаммыт.

Оҥхой үөскээһинэ, 1960 сыллаахха тулатыгар баар ойууру кэрдии содулуттан ирбэт тоҥ ирэн, сир сиҥнэн түһүүтүттэн саҕаламмыт диэн сабаҕалыыллар[4]. Ол эрэн, сорох учуонайдар этэллэринэн, сиҥнии үөскээн эрэрэ 1947 сыл каарталарыгар номнуо көстөр эбит[3]. 1965 сылтан 2014 сыллаахха диэри оҥхой дириҥэ 20 төгүл, оттон туората — 60 төгүл улааппыттар[5], онно халаан уута улаханнык дьайбыт.

Палеонтологтар (нууч.) (сах. оҥхойго сир сиҥнэн түһүүтүгэр бадараан быыһыттан муус үйэтинээҕи таастыйыылары булбуттар. Оҥхой кытыыта муҥутуур бигэ туруга суох, халаан уута кэлиититтэн ирбэт тоҥ ирэн, тиһигин быспакка сиҥнэ турар. Кратер билиҥҥи кэмҥэ кээмэйэ улааттар-улаатан иһэр. Ирбэт тоҥ манна 650 тыһ. сыл анараа өттүгэр үөскээбит диэн сыаналанар[1]. Баатаҕай оҥхойо билигин туристар дьулуһар сирдэринэн буолла. «Аад айаҕа» диэн аатынан норуокка биллэр[6].

Кратер аннынааҕы аппалар Баатаҕай өрүскэ түһэллэр. Ол тухары оҥхой түгэҕэ сымнаан, ууллуута улаатан, салгын оонньуур сирэ кэҥээн, ирбэт тоҥ ириитэ түргэтээн иһэр. Оҥхой кээмэйэ баарынан тохтуоҕунааҕар, бытааннык хайа эниэтин бүтүннүү ылар куттала баар диэн сабаҕалыыллар[5].

2024 сыллааҕы дааннайдарынан, ааспыт уон сыл устата оҥхой сыл аайы 12 м улаатан иһэр эбит[7].

Палеонтологическай булумньулар

2011 сылтан ХИФУ Хоту сир прикладной экологиятын билим-чинчийэр институтун үлэһиттэрэ оҥхойу үөрэтэн саҕалаабыттар[8]. Оҥхой түргэнник улаатыыта элбэх таастыйбыт матырыйааллары сир үрдүгэр таһаарбыт: ол иһигэр түҥ былыргы мастары, харамайдар тобохторун уонна өлүктэрин. Ол курдук, оҥхойго овцебык, сэлии, бүүс-бүтүн сыппыт 4 400 саастаах «Дьааҥы сылгыта» («Верхоянская лошадь»); «Бизон оҕото» («Батагайский бизоненок») — 8 215 саастаах; «Лемминг» («Копытный лемминг») — 50 тыһ. тахса саастаах; «Фуджи Кулунчук» («Батагайский жеребенок Фуджи») — 42 170 саастаах кырамталара, уҥуохтара көстүбүттэр[3][5].

Итини сэргэ 200 тыһ. сыл анараа өттүнээҕи кэм күнүн-дьылын, килиимэтин туруга хайдаҕын үөрэтэн билиэххэ эмиэ сөп эбит. Баатаҕай оҥхойо айылҕа уларыйыытын элбэх хайысханан көрдөрөр ураты көстүү буолар: геологияттан саҕалаан палеонтологияҕа, экологияҕа, тыа хаһаайыстыбатыгар, бырамыысыланнаска, дьон олохсуйан олоруутугар барытыгар ирбэт тоҥ ууллуутун дьайыытын. Учуонайдар бу феномены үөрэтэн, килиимэт уларыйыытын уонна Сир экосистематыгар тахсар иэдээннэри халбарытарга тустаах дьайыылары оҥорорго улахан болҕомто ууруллуохтааҕын этэллэр[9].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 200,000 year old soil found at mysterious crater, a 'gate to the subterranean world'. The Siberian Times. Сигэнии күнэ: 28 Тохсунньу 2026. Архивировано 19 Тохсунньу 2021 года.
  2. ↑ Batagaika Crater Expands (англ.). earthobservatory.nasa.gov (27 Муус устар 2017). Сигэнии күнэ: 28 Тохсунньу 2026. Архивировано 28 Кулун тутар 2021 года.
  3. ↑ 1 2 3 «Сибирские врата ада» стремительно растут. Как они открылись и к чему может привести их увеличение? (рус.) (28 Тохсунньу 2026).
  4. ↑ В Якутии продолжает расширяться Батагайский кратер (рус.) (28 Тохсунньу 2026).
  5. ↑ 1 2 3 Батагайский провал в Якутии нужно не только изучать, но и охранять (рус.) (28 Тохсунньу 2026).
  6. ↑ Siberia's 'Doorway To The Underworld' Is Rapidly Growing In Size. Forbes (28 Олунньу 2017). Сигэнии күнэ: 28 Тохсунньу 2026. Архивировано 3 Кулун тутар 2017 года.
  7. ↑ Ученые сообщили о стремительном росте Батагайского кратера в Якутии (рус.) (28 Тохсунньу 2026).
  8. ↑ Батагайский кратер: провал в прошлое (рус.). Сигэнии күнэ: 28 Тохсунньу 2026.
  9. ↑ Самый древний мамонтенок. Почему ископаемых животных чаще всего находят в Якутии (рус.). ТАСС. Сигэнии күнэ: 28 Тохсунньу 2026.

Категориялар