Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Бүөтүр Тобуруокап

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии
В Рувики есть статьи о других людях с фамилией Тобуроков.

Пётр Николаевич Тобуроков — Бүөтүр Тобуруокап (1917 сыл алтынньы 25 күнэ, Ороһу нэһилиэгэ, Саха уобалаһа — 2001 сыл кулун тутар 6 күнэ, Дьокуускай) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, саха норуодунай бэйиэтэ, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1957). Учуутал, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Олоҕун олуктара

1917 сыллаахх алтынньы 25 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1928 сыллаахха Үөһээ Бүлүүтээҕи бастакы сүһүөх оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ; төрдүс кылааһы Намнааҕы алын сүһүөх оскуолатыгар бүтэрбитэ. 1934—1937 сс. Н. Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогика училищетын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ.

1937—1938 үөрэх дьылыгар Ороһутааҕы алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэх чааһыгар дириэктэр солбуйааччытынан ананан, онтон 1938—1939 үөрэх дьылыгар Үөһээ Бүлүүтээҕи үөрэх салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Аармыйаҕа ыҥырыллыан иннинэ Дүллүкүгэ, онтон Тойоку ситэтэ суох оскуолатыгар дириэктэрдээбитэ[1].

undefined

1942 сыллаахха саас Туобуйаҕа баартыйа райкомун уонна райисполкомун бэрэстэбиитэлинэн анаммыта, аармыйаҕа хомуурунан дьарыктаммыта уонна ол сыл бэс ыйын 22 күнүгэр Кыһыл Аармыйаҕа баҕа өттүнэн барбыта.

Сталинград фронугар (нууч.) (сах. 298-с дивизия 886-с полкатыгар пулемётчик-наводчик буолбута. Бааһыран, Саратовтааҕы байыаннай госпиталга эмтэммитэ. 1943 сыллаахха демобилизацияламмыта[2].

1945 сыл ахсынньытыгар ССКБ чилиэнэ буолбута.

1958 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал институтугар үөрэммитэ. 1961 сыллаахха Москваҕа А. М. Горькай аатынан Литература институтун иһинэн Литература үрдүкү куурустарын бүтэрбитэ[3]. Ол кэннэ Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын иһинэн литератураҕа консультанынан үлэлээбитэ. 1975 сыл алтынньытыттан 1979 сылга диэри Москваҕа А. М. Горькай аатынан Литература институтугар үрдүкү учууталынан уонна айар сэминээр салайааччытынан үлэлээбитэ[1].

1979 сылтан идэтийбит суруйааччы быһыытынан айар үлэнэн дьарыктаммыта.

Биэс уонтан тахса сыл Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр олорбута уонна үлэлээбитэ[1].

1991 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ буолбута[4].

2001 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. Үөһээ Бүлүү Намыгар көмүллүбүтэ[5].

Айар үлэтэ

Бүөтүр Тобуруокабы оҕо эрдэҕинэ ааҕарга-суруйарга, онтон кэлин хоһоон суруйарга таайа Василий Кустуктуурап үөрэппит.

Ону кытта, айар дьоҕуругар оскуолатааҕы учууталлара — мелодист Н. В. Егоров уонна саха тылдьытын ааптара Г. Ф. Сивцев дьайбыттар. Төрдүс кылааһы бүтэрэр сылыгар доҕотторунаан «Эдэр сибэкки» диэн илиинэн суруллубут хомуурунньуктарын таһаарбыттар.

Бүлүүгэ үөрэнэ сылдьан биир дойдулааҕа, кэлин биллэр тылбаасчыт, суруйааччы буолбут Дьүөгэ Ааныстыырабы кытта биир хоско олорбуттар.

Бастакы айымньытынан «Колхозтаах Балбаара хоһооно» ааҕыллар, Бүлүү улууһун «Колхоз суола» хаһыатыгар 1934 сыллаахха бэчээттэммитэ.

Педагогика училищетыгар үөрэнэр сылларыгар улуус хаһыатыгар сүүрбэччэ хоһооно бэчээттэммит. Сэриигэ төһө да ыарахан усулуобуйаҕа сырыттар, хоһооннорун ыытан, «Кыым» хаһыакка бэчээттэтэр эбит. Аҕа дойду Улуу сэриитин тиэмэтэ бэйиэт сэрии кэннинээҕи лирикатыгар эмиэ улахан миэстэни ылар, онно «Доҕорум ойуур кытыытыгар хаалбыт», «Умнубаппын», «Оҕо ытаабыта» уо. д. а. айымньылар киирэллэр.

1946 сыллаахха «Буукубалар мунньахтара» бэйиэмэтэ уонна «Лыах» кэпсээнэ Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 30 сылыгар анаммыт оҕо литературатын өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэх иккис бириэмийэтин ылбыттар. 1957 сыллаахха Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 40 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэххэ «Чаҥый Чаҕаан», «Чэрэлэ» уонна «Инники баран иһээччилэр» бэйиэмэлэрэ үс бириэмийэни ылбыттар[6].

Барыта сахалыы уонна нууччалыы тылынан түөрт уонтан тахса поэтическай уонна прозаическай кинигэлэр тахсыбыттар, ол иһигэр: оҕолорго анаммыт «Чаҥый Чаҕаан» (1956) сатирическай бэйиэмэ, «Бүлүү кытылыгар» (1957) хоһоон хомуурунньуга, «Үрүҥ туруйалар хочолоро» (1960), «Үрүҥ тайах» (1961) уонна «Буукубалар мунньахтара» (1961) бэйиэмэлэр, «Хаар уоттара» (1962), «Хаар үрдүгэр сибэккилэр» (1966), «Хоһооннор, поэмалар» (1967), «Чыычаахтар күнү көрсөллөр» (1970) кинигэлэр[2].

П. Н. Тобуруокап айар үлэтэ киэҥ хабааннаах: хоһооннор уонна ырыалар, бэйиэмэлэр, остуоруйалар, балладалар, сатира, лирическэй проза, пьесалар, философскай эсселэр. Олоҕун бүтэһик сылларыгар драматургия уонна проза жанрдарыгар көхтөөхтүк үлэлээбитэ: режиссёр В. Фоминныын «Хогудал уҥуоҕар», «Суоһалдьыйа Толбонноох», «Кыыс мичээрэ» балладалары инсценировкалаабыттара; «Түүн кыыһа», «Өлөрүү» испэктээктэр туруоруллубуттар[6].

Ырыалара

Бүөтүр Тобуруокап хоһоонноругар Саха сирин хампаһыытардара икки сүүстэн тахса ырыа айбыттар: Грант Григоряны, Георгий Никифоров, Аркадий Алексеев, Егор Поликарпов, Николай Бойлохов, Мария Константинова, Гавриил Кысылбаиков, Виктор Никаноров, Захар Степанов уо. д. а.

Поэт композиторы кытта бииргэ үлэлиирэ үчүгэй, ол ырыа үөскүүрүгэр булгуччулаах кэриэтэ усулуобуйа буолар. Ырыа тылын суруйар поэт саҥа ырыаны мэлдьи ис ритмҥэ олоҕуран, онно сөптөөх тыллаан, дорҕоону дьүөрэлээн суруйуохтаах'.'

— Бүөтүр Тобуруокап

Христофор Максимовтыын ордук айымньылаахтык үлэлээбиттэрэ: «Доҕордоһуу тойуга», «Сир Эйигин төрөппүтэ», «Кырдал кыыһа», «Оҥхой кыыһа Ааныска», «Сардааналаах Ааныкчаан», «Ахтыбата буолуо диэмэ», «Күммүн көрдүүбүн», «Кэтириинэ», «Эт эрэ», «Билсиһиэххэ баар эбит», «Санатта „һай“», «Хаппытыан», «Өндөрүүскэ тиэтэйбэт», «Үөдүгэй киһитэ Миитэрэй», «Маҥаачыйа, Маҥаачыйа», «Тугун баҕас абатай!», «Күнү кытта оонньуубут», «Билэр буукубаларым», «Табахсыт», «Танюша туһунан», о. д. а. ырыалары суруйбуттара.

Петр Николаевич хоһооннорун дорҕоонноро бэйэлэрэ музыкальнай олус өйдөнүмтүө тыллардаах, быһаччы өйдөбүллээх буоланнар мелодист үксэ ырыа айар. Үөһэ ахтыллыбыт мелодистар (үксүлэрэ самодеятельнай композитордар) кэннэ биир-икки ырыалаах сүүсчэкэ мелодиһы билсиһиннэриэххэ сөп. Олортон сорохторун ааттаталыыр буоллахха, Захар Константинович Степанов ырыалара: «Атын ким да хаамса илигэ», «Дулҕа… эмиэ дулҕа!», «Уолаттар диэн, оо, уолаттар», о. д. а. Егор Ильич Неустроев ырыалара: «Сахам сирэ — ийэкэм», «Долгуннар», «Алаас уҥуор», «Кыыс туһунан ырыа», «Этимэ», «Санаар миигин», «Чыычаахтары таптыыбын», «Көтөн тахсыҥ, кыталыктар».

Полина Николаевна Иванова ырыалара: «Таптал букета», «Сүрэҕим эмиэ», «Частушкалар», «Туллуктар», «Өр да эн сүрэхпэр сырыттыҥ». Оннооҕор сахалыы саҥаны истэн да өйдөөбөт Иван Иванович Филиппов «Туллуктуура Маарыйа», «Тапталлааҕым, ханнаҕын?» диэн эйэҕэс, намыын ырыалары айбыта, оттон Николай Савельевич Берестов — «Умнубутуҥ түргэнин!», «Тойук хор». Александр Дмитриев «Мин саллаат уолабын», «Сибэккилээх кырдал», «Чороон», «Саҥа дьыл киэһэтэ», «Диэх курдукпун», «Мэлдьи бииргэ сылдьыам», «Киэһэ миэхэ тиийээр эрэ», «Буруйдаах үһү саас», о. д. а. айбыта.

Петр Николаевич хоһоонноругар иккилии-үстүү мелодист айбыт ырыалара олус элбэх. Олортон сорохторун билсиһиннэрдэххэ маннык: «Дорооболоруҥ, Маарыйалар!» — Егор Поликарпов, Калиста Пахомова, Иван Бурцев тус-туһунан мелодия айбыттара. «Көтөн тахсыҥ, кыталыктар!» — композитордар Георгий Никифоров, Егор Неустроев. «Һай!» — Христофор Максимов, Алексей Попов. «Чычып-чаап!» Николай Бойлохов, Трофим Семенов, Василий Парников — эмиэ үс самодеятельнай композитордар ырыалара. «Чаай ырыата» — Георгий Никифоров, Владимир Николаев. «Ньургуһунна бэлэхтээ» — Тимофей Стручков, Аркадий Алексеев[5].

Библиографията

  • Азбука-скороговорка: [Для дошкол. возраста] / Петр Тобуроков; [Худож. А. Л. Соргоева]. — Якутск: Кн. изд-во, 1980 — 22 с.
  • Витки : (Стихи, песни поэмы) / Петр Тобуроков; [Худож. В. И. Игнатьев]. — Якутск: Кн. изд-во, 1987—284,[1] с.
  • Всегда с добычей: Воспоминания о детстве / Петр Тобуроков; [Худож. О. Т. Местникова]. — М-во образования Респ. Саха (Якутия). — 48 с. — Якутск, 1994
  • Где провести лето: [Стихи. Для мл. шк. возраста] / Петр Тобуроков; [Худож. Е. И. Третьякова]. — Якутск: Кн. изд-во, 1985
  • Долгунча: (Пьесы, интермедии): [Перевод] / Петр Тобуроков. — Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1993—188 [2] с.
  • Жаворонки, играющие с солнцем: (Стихи и поэмы) : [Для сред. шк. возраста] / Петр Тобуроков; [Худож. Е. И. Третьякова]. — Якутск: Кн. изд-во, 1986—182,[1] с.
  • Жаворонок с хомусом : Стихи / Петр Тобуроков. — Якутск: Кн. изд-во, 1983 — 85 с.
  • Дьол уонна сор: Поэма / Петр Тобуроков. — Якутск: Кн. изд-во, 1985 — 88 с.
  • Түүҥҥү кыыс: Повесть / Петр Тобуроков. — Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1994—173,[1] с.
  • Сиибиктэ: [Стихи. Для мл. школ. возраста] / Петр Тобуроков; [Худож. И. И. Попов]. — Якутск: Кн. изд-во, 1979—111 c.
  • Стерхи над Леной: Стихотворения и поэмы. Пер. с якут. / Петр Тобуроков; [Худож. Б. А. Мокин]. — М.: Сов. Россия, 1983. — 87 с.
  • Ступа и пест: Сатир. стихи / Петр Тобуроков; [Худож. М. Г. Старостин]. — Якутск: Кн. изд-во, 1989—127,[1] с.
  • Туллай: Сказка [в стихах]. Для детей мл. шк. возраста. / Петр Тобуроков; [Худож. Е. Третьякова]. — Якутск: Кн. изд-во, 1982. — 87 с.
  • Пухлячок: Стихи : [Для дошк. и мл. шк. возраста] / Петр Тобуроков; [Худож. В. П. Кравчук]. — Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1996 — 29 с.

Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

  • Аҕата — Николай Тобуроков, булчут;
  • Ийэтэ — Евдокия Ксенофонтовна Иванова (Улахан Огдооччуйа);
  • Инитэ — Николай Николаевич Тобуроков, учуонай, филология билимин дуоктара, бэрэпиэссэр;
  • Таайа — Василий Ксенофонтович Кустуктуров, суруйааччы, суруналыыс; айар үлэтигэр улаханнык сабыдыаллаабыт;
  • Кэргэнэ — Евгения Васильевна Ноговицына, учуутал.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьана (06.04.1985);
  • Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (23.10.1987);
  • «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (26.10.1977);
  • «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941—1945 сс. Германияны кыайыы иһин» мэтээл (26.08.1946);
  • ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1957);
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай бэйиэтэ (1991);
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ[1][2].

Аатын үйэтитии

  • 2012 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун Намыгар П. Н. Тобуруокап олорбут дьиэтигэр кини аатынан бибилэтиэкэлээх түмэл аһыллыбыт. Тиэргэнигэр суруйааччы өйдөбүнньүк бүүһэ туруоруллубут (2007)[7];
  • Үөһээ Бүлүү улууһун Нам орто оскуолата кини аатын сүгэр[8];
  • Дьокуускайга П. Н. Тобуроков олорбут, үлэлээбит дьиэтин эркинигэр (Каландаришвили уул., 40) өйдөбүнньүк дуоска туруоруллубут[9];
  • П. Н. Тобуроков аатынан Дьокуускайга уулусса, оттон Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр переулок ааттаммыттар[10][11].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 Тобуроков Пётр Николаевич (рус.). vvlibr.ru. Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 В этот день родился поэт Пётр Тобуруокап (рус.). nikolsk.namlib.ru. Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  3. ↑ Тобуроков Пётр Николаевич (рус.). vvlibr.ru. Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  4. ↑ Пётр Николаевич Тобуроков (рус.). sakhalitera.ru. Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 25 октября родился Пётр Николаевич Тобуроков, народный поэт Якутии. sakhalitera.ru. Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 Классик якутской литературы Пётр Тобуроков (рус.). sakhalit.com. Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  7. ↑ Музей-библиотека им. П.Н. Тобурокова (рус.). Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  8. ↑ МБОУ "Намская СОШ им.П.Н.Тобурокова" МР "Верхневилюйский район (район)" РС(Я) (рус.). Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  9. ↑ Мемориальная доска П. Н. Тобурокову. 2ГИС. Сигэнии күнэ: 25 Бэс ыйын 2026.
  10. ↑ Улица Тобурокова. BestMaps.ru. Сигэнии күнэ: 25 Бэс ыйын 2026.
  11. ↑ Переулок Петра Тобурокова. MapData.ru. Сигэнии күнэ: 25 Бэс ыйын 2026.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар