Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Алексеев Аркадий Михайлович

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Алексеев.

Алексеев Аркадий Михайлович (төр. 1937 сыл ахсынньы 12 күнэ, Майа) — саха сэбиэскэй, Арассыыйа мелодиһа, ырыаһыт, уопсастыбаннай диэйэтэл.

Олоҕун олуктара

1937 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Майа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.

1959—1963 сылларга Москватааҕы педагогика институтун успуорт факультетыгар үөрэммит. 1963—1967 — Дьокуускай куораттааҕы оҕо успуордун оскуолатын чэпчэки атлетикаҕа тренерэ.

1967 сылтан 1971 сылга диэри Саха сиринээҕи өрөспүүбүлүкэ успуорт кэмитиэтин инспектора.

1964 сыллаахха «Айан» ырыа бөлөҕүн салайааччыта уонна мелодиһа.

1971—1980 сылларга — Саха сиринээҕи идэтийбит сойуустар сэбиэттэрин култуурунай-маассабай үлэ салаатын старшай инструктора.

1980 сылтан — «Урожай» успуорт түмсүүтүн (ДСО) Саха сиринээҕи сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

Бэйэтин айар устуудьуйатын салайан өр сылларга үлэлэппит. Киниэхэ дьарыктаммыт эстрада артыыстара: Алексей уонна Екатерина Егоровтар, Сиэйэ Уола, Аскалон Павлов, Сахая, Анастасия Готовцева, Лэгэнтэй, Ника[1].

Айар үлэтэ

60-н тахса ырыа ааптара.

1976 сыллаахха Бүтүн Союзтааҕы «Ищем таланты» конкурс лауреата буолбут.

1975 сыллаахха «Айан» квартет Монголия народнай өрөспүүбүлүкэтигэр гастроллаабыт.

«Тойбохой»

Бастакы ырыата. Аркадий Алексеев ахтыытыттан:[2]

Бастакы ырыабын, И. Алексеев тылыгар «Тойбохойу», 1956 с. күһүнүгэр, 10-с кылааска сылдьан айбытым. Ол саҕана Сунтаар Тойбохойун хантан билиэмий, көрбөтөх дойдум буоллаҕа. Хайдах эрэ оннук айыллан хаалбыт. Дьиҥинэн, ол саҕана «Эдэр коммунист» хаһыакка хоһоон бөҕө тахсара, онтон көрөн бэрт элбэх ырыаны айбытым быһыылааҕа да, ити билигин «Тойбохойум» эрэ «ордон» сылдьар.

«Илиибин уунабын эйиэхэ»

Валерий Ноев өлбүтүгэр, олус аһыйан, хараастан, Леонид Попов хоһоонугар айбыт[2].

Айымньылара

  • Сүрэхтэр кэпсэтэр кэмнэрэ. Дьокуускай, 1978.
  • Эйигин кытары сиэттиһэн. Дьокуускай, 1991.
  • НВК «Саха» хас даҕаны Саха Сирин айылҕатын туһунан документальнай киинэни устубута.

Биллибит ырыалара

  • «Аан дойду ыччатын сүрэҕэ» (Иван Гоголев тыллара)
  • «Ардах» (Леонид Попов тыллара)
  • «Илиибин уунабын эйиэхэ» (Леонид Попов тыллара)
  • «Күөгэһэр лабаалар» (Петр Тобуруокап тыллара)
  • «Күөрэгэйдиин көрсүһүү» (Петр Тобуруокап тыллара)
  • «Кэрэ кыыска» (Прокопий Григорьев тыллара)
  • «Мутукча сыта» (Петр Тобуруокап тыллара)
  • «Ньургуһунна бэлэхтээ» (Петр Тобуруокап тыллара)
  • «Сааскы вальс» (Николай Попов тыллара)
  • «Саха үҥкүүтэ» (Семен Данилов тыллара)
  • «Суолга» (Николай Попов тыллара)
  • «Сурук» (Леонид Попов тыллара)
  • «Сүрэхтэр кэпсэтэр кэмнэрэ» (Петр Тобуруокап тыллара)
  • «Сэбирдэхтэр» (Николай Попов тыллара)
  • «Таммахтар» (Василий Дедюкин тыллара)
  • «Таптыырга буруй суох» (Петр Тобуруокап тыллара)
  • «Тойбохой» (Иван Алексеев тыллара)
  • «Улахан тапталы умнумуох» (Петр Тобуруокап тыллара)
  • «Устудьуон доҕорбор» (Николай Попов тыллара)
  • «Хайа, хаһан кэлэҕин?» (Семен Данилов тыллара)
  • «Хайгыыр хара харахтааҕым» (Роман Атласов тыллара)
  • «Ыйдаҥа түүн» (Николай Попов тыллара)

Спорт

Мэҥэ-Хаҥалас улууһун хайыһар сырсыытыгар, чэпчэки уонна ыарахан атлетикаҕа, ыстаныыларга, көҥүл тустууга, мас тардыһыытыгар, ытыыга уонна бэлэсипиэт сырсыытыгар чөмпүйүөнэ.

Чэпчэки атлетикаҕа Саха АССР 29 төгүллээх чөмпүйүөнэ, ол иһигэр үҥүүнү быраҕыыга — 11 төгүллээх, чэпчэки атлетика биэс көрүҥнэригэр — 9 төгүллээх, 400 м сүүрүүгэ — 3 төгүллээх, 200 м сүүрүүгэ — 2 төгүллээх, дискэни быраҕыыга — 3 төгүллээх уонна биир төгүл — ядроны анньыыга.

Чэпчэки атлетикаҕа (пятиборье) Уһук Илин икки төгүллээх чөмпүйүөнэ.

Сибиир уонна Уһук Илин ыччатын Спартакиадатын сэттэ төгүллээх чөмпүйүөнэ.

Чэпчэки атлетикаҕа (многоборье) Москва чөмпүйүөнэ (1961).

Тус муҥутуур көрдөрүүлэрэ

  • 100 м сүүрүү — 11,2 сөк (Грозный к.);
  • 200 м — 22,9 сөк.;
  • 400 м — 51,6 сөк.;
  • 800 м — 1 м 58,8 сөк.;
  • 1500 м — 4 мүн 17,1 сөк (Москва);
  • Уһуну ыстаныыга — 6 м 37 см;
  • Диискэни быраҕыыга — 43 м 03 см;
  • Үҥүүнү быраҕыыга — 62 м 80 см (Петропавловскай-Камчатскай);
  • Ядроны анньыыга — 12 м 97 см.

Үҥүүнү быраҕыыга муҥутуур көрдөрүүтүн (62 м 80 см) Саха сиригэр билигин да ким да ситэ илик[1].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • ССРС физическэй култууратын уонна успуордун туйгуна;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа;
  • Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1977);
  • Саха Сирин искусствотын үтүөлээх деятелэ (2004);
  • Дьокуускай куорат ытык киһитэ[3] (1998, тохсунньу 14);
  • Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык олохтооҕо;
  • Тойбохой нэһилиэгин ытык олохтооҕо[4] (2012);
  • Коркин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ (2022)[5];
  • Пятиборьеҕа Уһук Илин икки төгүллээх чөмпүйүөнэ;
  • Сибиир уонна Уһук Илин ыччат Спартакиадатын сэттэ төгүллээх чөмпүйүөнэ;
  • Многоборьеҕа Москва куорат чөмпүйүөнэ (1961)[1].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Алексеев Аркадий Михайлович – легкая атлетика, национальные виды. Сигэнии күнэ: 25 Ахсынньы 2025.
  2. ↑ 1 2 Кэриэлийэр сатаммат, кэмсинэрим туох да суох
  3. ↑ Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Городской округ «Якутск»: Почетные граждане
  4. ↑ Аркадий Алексеев — почетный гражданин Тойбохойского наслега
  5. ↑ «Это особенная награда»: якутянин Аркадий Алексеев награждён премией Коркина. Сигэнии күнэ: 25 Ахсынньы 2025.

Сигэлэр

Категориялар