Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ноев Валерий Власьевич

Валерий Власьевич Ноев (1939 сыл сэтинньи 20 күнэ, Алтан (Амма), Саха АССР — 1975 сыл муус устар 26 күнэ, Дьокуускай) — саха сэбиэскэй хампаһыытара, ырыа айааччы, баянист. 50-тан тахса ырыа ааптара.

Олоҕун олуктара

1939 сыллаахха сэтинньи 20 күнүгэр Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр төрөөбүт[1] (ону тэҥэ, атын дааннайдарынан, төрөөбүт сиринэн Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх сэлиэнньэтэ ааттанар[2]).

Үс саастааҕар уҥуох сэллигинэн ыалдьыбыт[3]. Оҕо сааһа Амма улууһугар[4], Мэҥэ Хаҥаласка Маттаҕа[5] ааспыт. Оскуолаҕа Майаҕа үөрэммит[4].

Ахсыс кылаас кэнниттэн Дьокуускайдааҕы музыка училищетыгар байаан кылааһыгар киирбит, ол эрэн доруобуйатын туругунан (ыалдьар атаҕын эпэрээссийэлэппит) үс ый кыайан үөрэммэккэ, үөрэҕин тохтоторго күһэллибит. Дойдутугар төннөн, орто оскуоланы бүтэрбит.

1961 сыллаахха Улан-Үдэ куоракка Илиҥҥи Сибиир судаарыстыбыннай култуура институтугар үөрэнэ киирбит, ол эрэн эмиэ доруобуйатын туругунан ситэ үөрэммэтэх[5].

Майа орто оскуолатыгар муусука учууталынан уонна тыа кулуубугар баянист быһыытынан үлэтин саҕалаабыт. Бэдьимэ нэhилиэгэр олорбут[1].

1975 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр өлбүт[4].

Айар үлэтэ

Кыра сааһыттан балалайкаҕа оонньуу үөрэммит. Ахсыс кылааска үөрэнэ сылдьан гармошканы, онтон байааны баһылаабыт, кэнсиэртэргэ байаанынан доҕуһуоллуур буолбут[5].

Бастакы ырыатын Бүөтүр Тобуруокап «Көрүмэ, доҕоруом, көрүмэ» хоһоонугар 1961 сыллаахха суруйбут[2].

Үгүс ырыаларын тылларын бэйэтэ суруйбут. Ырыалара үксүн кайылҕаҕа, дойдуга сүгүрүйүү туһунан[5].

Үс байаанынан доҕуһуоллаах тыйаатырдыы кэнсиэри туруорбут, 4 сюитаны, байааҥҥа аналлаах 12 айымньыны суруйбут. 50-тан тахса ырыа ааптара[1].

«Мелодия» фирмаҕа 4 пластинката тахсыбыт[1].

Биллэр ырыалара

  • «Күөрэгэйдиин көрсүһүү»;
  • «Хатыҥчааным барахсан»;
  • «Кыыс Амма»;
  • «Быраһаай, күөх сайын»;
  • «Сардааналыын көрсүһүү»;
  • «Күөрэгэй»;
  • «Кыракый уолчааным»;
  • «Кыысчааммар»;
  • «Мин дууһам ыллыыр»[1][2].

Сыанабыл

Валерий Ноев айар үлэтин туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ырыа айааччыларын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ Алексей Егоров бу курдук эппит:

"Мин оҕо уонна эдэр эрдэхпиттэн Валерий Ноев ырыаларын истэн, киниттэн иэйии кутун иҥэриннэҕим. Кинини чахчы да ымыылаах ырыаһыт, бастыҥ толорооччу, доҕуһуолдьут, композитор, мелодист быһыытынан үрдүктүк сыаналыыбын уонна саныыбын. Кини дьоҥҥо-сэргэҕэ саха ырыатыгар саха кутун-сүрүн, кини дьикти дьүрүһүнүн иҥэрбит уонна уратытык туойбут-ыллаабыт киһи буолар. Онон саха норуота барыта кини аатыгар сүгүрүйэр уонна киэн туттар. Кини билигин 24 ырыата уостан түспэккэ ыллана сылдьар…<…> «Киһиэхэ төрөөбүт дойдута» диэн ырыа дьиҥ аата «Иэйии» диэн. Ол гынан баран Семен Данилов хоһоонун быһыытынан дьоҥҥо-сэргэҕэ «Киһиэхэ төрөөбүт дойдута» диэнинэн биллэр. Бу ырыа миэхэ улахан оруоллаах. Аан бастаан араадьыйаҕа истибитим. Ырыаны Майа дьахталларын хорун кытта толорбута. Ону истэн баран хайдах эрэ дууһам ортотунан киирбитэ. Саха норуотугар итинник хорунан толорууга композиционнай, ураты толорууну наһаа сөхпүтүм. Билиҥҥээҥҥэ диэри уратытык иһиллэр. Майа хора Валерий Ноевтыын бу ырыаны истиҥ иэйиилээхтик да биэрбиттэр эбит дии саныыбын. Бу ырыа норуот туох баар иэйиитин, дойдутугар тапталын, айылҕаҕа сүгүрүйүүтүн барытын биэрэр. Хоһоону өссө дириҥэтэр, киһиэхэ хайдах эрэ олус дууһатыгар тиийэр, сүрэхтэрин өрүкүтэр, өйдөрүн көтүтэр гына толордоҕо дии…<…> «Хатыҥчааным» диэн ырыата саха ырыатыгар суох ураты гармониялаах айымньы. Валерий Ноев курдук ураты куоластаах киһи дэҥҥэ төрүүр быһыылаах. Наһаа киэҥ диапазоннаах[5].

Дьиэ кэргэнэ

  • Кэргэнэ — Дора Санникова, 1965 сыллаахха ыал буолбуттар[5], кэлин арахсыбыттар[4];
  • Кыыһа — Анастасия Валерьевна Чирикова;
  • Уола — Валерий Валерьевич Ноев[6].

Наҕараадалара уонна үтүө ааттара

  • Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай грамотата (1977 сыллаахха, өлбүтүн кэннэ)[1].

Аатын үйэтитии

  • 1999 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бэдьимэ сэлиэнньэтин култуура киинигэр В. В. Ноев аата иҥэриллибит[7];
  • Мэҥэ-Хаҥалас уонна Амма улуустарыгар сылын аайы В. В. Ноев аатынан ырыа күрэҕэ ыытыллар[1];
  • В. В. Ноев үбүлүөйдээх сылларыгар «Мин дуһам ыллыыр» диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах ыһыах ыытыллар[6];
  • 2014 сыллаахха А. Н. Зверев — Кыыл Уола аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үҥкүү национальнай тыйаатырын национальнай инструменнардаах оркестра «Валерий Ноев» диэн альбому уһулан таһаарбыт[6];
  • 2019 сыллаахха, хампаһыытар 80 сылыгар, «Валерий Ноев» диэн кинигэ тахсыбыт (ааптардара — кыыһа Анастасия Чирикова уонна Устинья Санникова)[8];
  • 2019 сыллаахха Дьокуускайга Карл Маркс аатынан искибиэргэ «Ырыаһыттар Аллеяларыгар» В. В. Ноев аатынан «Ыллыыр ыскамыайка» туруоруллубут[8];
  • 2025 сыллаахха Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр В. В. Ноев аатынан «Иэйии» култуура дьиэтэ аһыллыбыт[9].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Сегодня, 20 ноября исполняется 85 лет со дня рождения известного самодеятельного композитора, мелодиста Якутии Валерия Ноева (рус.). Амгинская межпоселенческая централизованная библиотечная система. Сигэнии күнэ: 5 Муус устар 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Что произошло 20 ноября в истории Якутии (рус.). Yakutia-Daily.ru. Сигэнии күнэ: 5 Муус устар 2026.
  3. ↑ Что произошло 20 ноября в истории Якутии — Yakutia-daily.ru, Yakutia-Daily.ru — свежие новости Якутии и Якутска – все важное и интересное (20 Сэтинньи 2024). Сигэнии күнэ: 19 Муус устар 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Записки телевизионщика: "Самое романтичное время" (рус.). Yakutia-Daily.ru. Сигэнии күнэ: 5 Муус устар 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 Алексей Егоров “Киниттэн иэйии кутун ылыммытым”, Улус Медиа (22 Сэтинньи 2024). Сигэнии күнэ: 19 Муус устар 2026.
  6. ↑ 1 2 3 Альбом с песнями якутского мелодиста Валерия Ноева был представлен на ысыахе (рус.). БезФормата. Сигэнии күнэ: 5 Муус устар 2026.
  7. ↑ Дом культуры им. В.В. Ноева (рус.). culture.ru. Сигэнии күнэ: 5 Муус устар 2026.
  8. ↑ 1 2 В Якутии вышла в свет книга воспоминаний к 80-летию известного мелодиста Валерия Ноева (рус.). ЯСИА. Сигэнии күнэ: 5 Муус устар 2026.
  9. ↑ Дом культуры имени Валерия Ноева открыли в селе Алтанцы Амгинского района (рус.). Якутия 24. Сигэнии күнэ: 5 Муус устар 2026.

Категориялар