Ураһа

Ураһаны тутуу син судургу. Сиргэ 5 м кэриҥэ диаметрдаах эргимтэҕэ 2 м кэриҥэ үрдүктээх 10-12 остуолба хаһыллар. Остуолбалар үөһээ уһуктарынан мас эргимтэ — уобуруччу ууруллар, 8 м диэри уһуннаах ураҕастары бэйэ-бэйэлэриттэн 0,25 м тэйиччи иҥнэри уураллар^[2].

Ураҕастары туос кэрчиктэринэн бүрүйэллэр. Кытаанах буоллун диэн туоһу ууга буһараллар, онтон быһаҕынан үөһээ араҥатын хастаан, кырыйан, синньигэс кылынан хам тигэллэр. Ураһа иһинээҕи остуолбалары уонна онно сытар ураҕас иитин ойуулаан оһуордаан киэргэтэллэр, иһиттэн ольха хатырыгын оргутан кытархайдыҥы хоҥор өҥнүүллэр. Аанын араас оһуордаах туос быыс курдук оҥороллор^[2].

Иһигэр, эркиннэрин тула наара ороннору туруораллар. Ортотугар — холумтаннаах. Муостата — буор буолар.

Саха сирин олус тымныы кыһыннаах, куйаас сайыннаах сытыы континентальнай килиимэтин усулуобуйатыгар ураһа сайыҥҥы дьиэ быһыытынан табыгастаах: үрдүк туос тутууга куйааска сөрүүн, салгына ыраас буолар. Сахалар ураһаларга ыам ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри, атырдьах ыйыттан ыам ыйыгар диэри кыһыҥҥы балаҕаннарга олорбуттара. Ураһа — быстах тутуу буолбатах, үһүннук туттулларга ананар дьиэ, кыстык кэмигэр көтүрбэттэр^[1].

Кээмэйинэн уонна хаһаайынын социальнай статуһуттан көрөн ураһа хас да араастаах:

• Моҕол ураса — «улахан, улуу ураһа» — туос бүрүөһүннээх сайыҥҥы улахан ураһа. Үс хаттыктаах, фольклорга үс курдуулаах моҕол ураһа дэнэр^[3]. Үрдүгэ 10—12 м тиийэр, иһигэр 100-чэкэ киһи биирдэ батыан сөп^[3]. Саха сиригэр оннук баай-сиэдэрэй оҥоһуулаах 8,5 м үрдүктээх уонна 6,5 м кэтиттээх ураһа Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр Мандар Уус комплекс сүрүн экспозицията^[4] бүтүн өрөспүүбүлүкэ маастардарын, туос уустарын оҥоһуга — Моҕол ураһа 2020 сыллаахха үлэҕэ киирбитэ^[5]. Хомойуох иһин, 2026 сыллаахха ыам ыйын саҕаланыыта, уокка былдьанан, умайан хаалбыта. Билигин ол ураһаны чөлүгэр түһэрэр үлэ барар, харчы хомуллар, уустар-маастардар аны күһүн оҥорон бүтэрэр туһугар үлэлии сылдьаллар^[6].

Сибиир норуоттарын пааркатыгар (нууч.) (сах. эмиэ оннук улахан ураһа тутулуллубута^[7].

Моҕол ураһаны былыр дьиҥнээх баай, кыахтаах эрэ киһи туттар кыахтааҕа — маннык ураһа хаһаайынын кыаҕын, баайын туоһута буолара.

• Даллар ураһа — кээмэйинэн моҕо ураһатааҕар арыый кыра, элбэх оҕолоох-уруулаах дьиэ-кэргэн туттарыгар ананар.
• Ходьол ураһа — дьоҕус ураһа, орто сэниэ ыал туттар, эдэр дьоҥҥо аналлаах.

Источниктарга маны таһынан, бүрүһүөнүттэн көрөн, араас ураһалар бааллара ыйыллар — хатырык ураһа, сарыы ураһа, буор ураһа.

Ураһа тутула аан дойду сытыары уонна туруору хайысхаларыгар сөп түбэһэр. Этнограф А. И. Гоголев бэлиэтииринэн, «киһи дьиэтэ — микрокосмос мадьыала»^[3]. Туруору тутула, үс гына араарыы, үөһэ тардыһыыта, халлаан 12 хаттыгаһыгар сөп түбэһэр иһинээҕи 12 остуолбата уонна төгүрүк төрдө-олоҕо Аан дойдуну, Куйаар тутулун хатылыыр. Туос ураһа олох араҥаччытын Иэйэхсити айыыны кытта ситиминээх уонна саха норуота өбүгэттэн илдьэ кэлбит итэҕэлин, сиэрин-туомун, баай култууратын утума буолар^[3].

Ураһа сүөһү иитэр, хаһаайыстыбалаах сахалар олорор дьиэлэрин былыргы көрүҥүнэн ааҕыллар. XIX үйэ бүтүүтүгэр — XX үйэ саҕаланыытыгар саха балаҕана тарҕаммытынан уонна хаһаайыстыбаннай укулаат уларыйбытынан сибээстээн күннээҕи туһаныыттан тахсыбыта. Улахан сэбиэскэй энциклопедия быһаарыытынан, «20 үйэ 1-кы чиэппэригэр туттуллубат буолбута»^[1].

Аныгы үйэҕэ ураһа судургу көрүҥэ Ыһыах түһүлгэтигэр сиэр-туом ыытыллыытыгар уонна декоративнай элэмиэн быһыытынан үгүстүк туттуллар.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьонун-сэргэтин бүттүүнүн түмэр ыһыах — Туймаада ыһыаҕа Дьокуускай куорат Үс Хатыҥ сиригэр сыллата ыытыллар. Манна киэҥ сиринэн тайаан сытар архитектурнай-этнографическай комплекска саха төрүт дьиэтэ-уота — саха балаҕана, ураһалар, бабаарына дьиэлэр, сэргэлэрдээх араас түһүлгэлэр сөргүтүллэн тутуллубуттара^[8]. 2025 сыллаахха Туймаада Ыһыаҕа бэс ыйын 28-29 күннэригэр буолбута уонна Кыайыы 80 сылыгар анаммыта^[9]. 2026 сыллаахха бэс ыйын 27-28 күннэригэр тэриллибитэ уонна Норуоттар сомоҕолоһууларын, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Култуура сылларыгар анаммыта^[10]. Үс Хатыҥҥа, атын да ыһыахтыыр, дьон түмсэр сирдэригэр, сынньалаҥ пааркаларыгар, Саха сиригэр Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллыбыт үгүс улуустар алаастарыгар, киэҥ хонууларыгар Моҕол ураһалары тутар үгэс үөскээтэ.

2026 сыллаахха Амма улууһун Болугур нэһилиэгэр 2015 сылтан «Кулун атах култуурата. Сырдыктааҕы кэм» бырайыак сөргүтэр, үйэтитэр, булуллубут култуураны киэн эйгэҕэ сырдатар сыаллаах бырайыак чэрчитинэн 2025 сылга олохтоох көҕүлээһин бырагырааматыгар киирэн, биллиилээх норуот маастара, Саха сирин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Борис Федорович Неустроев — Мандар Уус бырайыагынан «Туос ураһа» тутуутун үлэтэ саҕаламмыта^[11]

Маны таһынан, ураһа көстүүтэ элэмиэн быһыытынан Саха сирин аныгы архитектуратыгар киэҥник туттуллар. Холобур, Томмот куорат тимир суолун вокзала ураһа быһыылаах үс куполлаах, Алмаастаах кыраай аартыгын бэлиэтиир. Горнай улууһун сирэ-уота бүтэр, Дьокуускай куорат сирэ саҕаланар кыраныыссатыгар, Бүлүүлүүр суолга ураһа быһыылаах стела турар. Эмиэ оннук стела Мииринэй куоракка киириигэ ыалдьыттары көрсөр.

Новгородскай уобалас Старорусскай оройуонугар Заднее Поле дэриэбинэҕэ, Кыайыы 55 сылын чиэһигэр, 1943 сыл кыһын Ильмень күөл иһин кыргыһыыга өлбүт саха саллааттарын бырааттыы көмүүлэрин мемориала аһыллыбыта. Бырайыак ааптара — Д. Саввинов^[12].

Мрамор пааматынньык алын өттө хайдыбыт мууһу көрдөрөр, тула — ураһа эркинин ураҕастарыгар майгынныыр 8-тыы миэтэрэ усталаах алта стела турар. Иһигэр — саркофаг курдук гранит билиитэлэргэ 250—255 тахса өлбүт саха сэрииһиттэрин ааттара суруллубут^[13]. Бу өйдөбүнньүк комплексы 2000 сыллаахха Саха сирин бырабыыталыстыбата биир дойдулаахтарын кэриэстээн туруорбута^[13].