Саха саллааттара Ильмень күөл иһин кыргыыһыыларга

Ураллааҕы байыаннай уокурукка тэриллибит саха булчуттарын биригээдэлэрэ Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа олунньу 15 күнүгэр 1943 сыллаахха кэлбиттэрэ уонна тута кэриэтэ сэриигэ киирбиттэрэ^[2].

Олунньу 23-25 күннэригэр 1943 сыллаахха Хотугулуу-Арҕаа фронт 27-с аармыйатын сэриилэрэ өстөөх старорусскай бөлөҕүн урусхаллыыр уонна Шимскай хайысхатынан тахсар сыаллаах фроҥҥа барытыгар кимэн киирии эпэрээссийэни ыыппыттара^[3].

12-с гвардейскай стрелковай корпус састаабыгар киирэр уонна 40 % диэри сахалартан турар 19-с уонна 3-с туспа хайыһар биригээдэлэрин иннилэригэр сорук турара: Ильмень нөҥүө дириҥник эргийэн Псижа уонна Переход өрүстэр төрдүлэригэр — Устрека, Ужин уонна илин тумул арыыларыгар дэриэбинэлэри былдьаһыы; Борисов, Улахан Ужин, Улахан Вороново, Балагижаны баһылаан баран, Старая Руссаҕа кимэн киирэн, Старая Русса-Шимск шоссе суолун быһыы. Буойуннар соруктарын толору толороллоро кыаллыбытаҕа.

Олунньу 23 күнүгэр кимэн киирии саҕаламмыт. Үрүҥ маскхалаттаах хайыһар биригээдэлэрин байыастара толору бойобуой экипировкалаах марш-бросок оҥорбуттар. Сырыы түргэнэ чааска 2-3 километр этэ. Мустуу оройуона күөл соҕуруу кытылыгар Тимир Маяк пуун аттыгар баара. 19-с биригээдэ онтон олунньу 22 күнүгэр 23 чааска тахсыбыт. 30 км сири туораан баран биригээдэ корпус атын чаастарын кытта сибээһин сүтэрбит. Сарсыарда 2-с батальон аэросыарҕанан аҕалыллыбыт артиллерия көмөтүнэн Ретле дэриэбинэҕэ ниэмэс позицияларын атаакалаабыта уонна кылгас кыргыһыы кэнниттэн нэһилиэнньэлээх пууну баһылаабыта. Ол гынан баран, Устрек уонна Заднее поле дэриэбинэлэрин атаакалаабыт 1-кы уонна 3-с батальон улахан өттө түүн устата бойобуой бэрээдэккэ эргийэн кытылга кыайан тахсыбатахтар, ол кэмҥэ өстөөх кинилэри ханан баалларын билэн, олунньу 23 күнүн киэһэтигэр диэри муус үрдүнэн күүстээх уотунан хам баттаабыта.

Өстөөх күөл үрдүк кытылыттан көрө сытан ытыалыыра, оттон саха саллааттара Ильмень мууһун устун аһаҕас сиринэн кимэн киирэргэ күһэллибиттэрэ. Кытылга чугаһаан иһэр хайыһар биригээдэтин артиллериянан, ону кытта тэҥҥэ салгынтан буомбалааһын барбыта.

Күн иккис аҥарыгар 2-с уонна 3-с батальоннар чаастара Ретле дэрибинэттэн кимэн киириини сайыннаран Горка уонна Конечек дэриэбинэлэри төттөрү ылбыттара. Ол кэнниттэн 1-кы уонна 3-с батальоннары быыһаары, фланга өттүттэн, Устрека дэриэбинэттэн ниэмэс позицияларын атаакалаабыттара. Ол гынан баран, бу холонуу, Буреги-Солобско оройуонуттан ньиэмэстэр утары атакалаабыттарыттан, табыллыбатаҕа.

Күн бүтүүтүгэр ньиэмэстэр резервэлэрин түмэ тардан, авиация уонна артиллерия өйөөбүлүнэн иккис атааканы оҥорбуттар. Ол кэмҥэ боеприпаһын барытын ороскуоттаабыт 2-с уонна 3-с батальоннар тобохторо баһылаабыт дэриэбинэлэриттэн үтүрүллэн кытылга кыһарыллыбыттар. 2-с батальон хамандыыра бааһырбыт. Корпус штаба батальоннары кытта сибээһин сүтэрбит. Олунньу 23 күнүгэр киэһэ 19-с биригээдэ тус састаабын сүтүгэ 30 % тиийэ этэ. Түүн батальоннар тэйэн күөл нөҥүө мустар пууннарыгар төннүбүттэр.

19-с туспа хайыһар биригээдэтигэр 1712 нуучча, 597 саха, 253 украинец, 95 татаар, 66 белорус уонна 200-чэ атын омук баара^[3]. 19-с туспа хайыһар биригээдэтин хамандыыра полковник Алексей Игнатьевич Негода этэ^[2].

Олунньу 25күнүгэр 19-с биригээдэ Взвада оройуонугар көһөрүллүбүт. Олунньу 27 күнүттэн кулун тутар 2 күнүгэр диэри биригээдэ Балагижскай бөҕөргөтүллүбүт позиция иһин кыргыһыыга кыттыбыта.

Кулун тутар 10 күнүгэр диэри салҕаммыт Ильмень иһин кыргыһыыга биригээдэ улахан сүтүктэммитэ уонна ыһыллыбыта, тобохторо 150-с стрелковай дивизияҕа холбоспуттара уонна Берлиҥҥэ диэри тиийэн рейхстагы штурмалааһыҥҥа кыттыбыттара^[4].

• 1968 сыллаахха сэтинньи 20 күнүгэр Ильмень күөлтэн Буреги дэриэбинэҕэ диэри суол аттыгар обелиск туруоруллубута. Пааматынньык «Вечная слава воинам-якутянам, погибших в боях за освобождение Старорусского района от немецко-фашистских захватчиков в 1943 году» диэн суруктаах. Пааматынньык аһыллыбыт күнүгэр Саха сирин делегациятын чилиэннэрэ акылаатыгар төрөөбүт дойдуларын төрүт буорун уонна Өлүөнэ уутуттан Ильмень күөлгэ кутан кэриэстээбиттэрэ.
• 2000 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Устрека бөһүөлэгэр Ильмень күөл аттыгар 1943 сыл кыһын күөлү штурмалааһыҥҥа өлбүт саха сэрииһиттэрин бырааттыы көмүүлэрин мемориалын арыйыы буолбута. Бырайыак ааптара — Д.Саввинов. Мрамортан оҥоһуллубут пааматынньык алын өттө хайдыбыт мууһу көрдөрөр, периметрынан бүтүннүүтүнэн алта аҕыстыы миэтэрэ усталаах сахалыы ураһа каркаһын санатар стела баар. Тутуу иһигэр араҥастары санатар гранит билиитэлэр бааллар (ол курдук урут Саха сиригэр өлбүт дьону көмөллөрө). Чуолаан бу билиитэлэргэ өлбүт дьон ааттара — 250-ча араспаанньа ойо быһан суруллубут^[5]. Ол гынан баран, быдан элбэх киһи өлбүтэ сабаҕаланар^[6]
• 2005 сыллаахха, алтынньы 28 күнүгэр Дьокуускайга «Ильмен үрдүнэн туруйалар» мемориал тутуллубута^[5].
• 2025 сыллаахха, атырдьах ыйын 24 күнүгэр, Буреги диэн старорусскай дэриэбинэҕэ «Воинам — якутянам защитникам Старорусского района» монумент аттыгар, Улуу Кыайыы 80 сылыгар анаан Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар өлбүт 1589 буойун — саха дьонун ааттара суруллубут билиитэлэри туруорбуттара. Тэрээһиннэргэ Саха сирин делегацията уонна Ил Дархан Айсен Николаев кыттыыны ылбыттара^[7].

Саха биллиилээх поэта С.Васильев — Борогонскай биир дойдулаахтарын өлбөт-сүппэт хорсун быһыытыгар «Ытык Ильмень» (1967) поэманы суруйбута^[8]. Поэт сүрүннээн саха дьонуттан тэриллибит 19-с туспа стрелковай биригээдэ историятын анаан-минээн үөрэппитэ, Хотугулуу-Арҕаа фронт суолунан, Ильмень күөлгэ сылдьыбыта, ол кыргыһыы олохтоох кыттыылаахтарын, чугастааҕы сэлиэнньэлэр олохтоохторун кытта көрсүбүтэ, кэпсээннэрин истибитэ, Ильмень күөлгэ кыргыһыы кыттыылаахтарын туһунан кинигэ ааптара Д. Д. Петровы кытта көрсүбүтэ^[9].

« … Кинилэр — Улуу Лена буоруттан эттэммиттэрэ,
Улуу Лена уутугар кииллийбиттэрэ.
Кинилэр — Улуу Лена салгынын эҕирийбиттэрэ,
Ийэ дойдуларын сүрүн иҥэриммиттэрэ.
Кинилэр манна — Сири кытта сир буолбуттар,
Ууну кытта уу буолбуттар,
Салгыны кытта салгын буолбуттар,
Сыралы кытта сырал буолбуттар —
Эттиин, тыынныын иҥэн былааспыттар…

Бу, сибэкки буолан дэрбэйбиттэр,
Бу сирэм күөх буолан долгуйбуттар,
Бу, отон буолан кытарбыттар,
Бу, дьздьэн буолан дыргыйбыттар,
Бу, чыычаах буолан ыллаабыттар,
Бу, оонньуу буолан мичээрбиттэр,
Бу, куйаас буолан күндээрбиттэр..,

Дьэ, бары хаан уруулуу буолбуппут.
Күн анныгар биир сыралга турбуппут.
Кинилэр Эн килэҥ муускар
Ол өтөрдөөҕү өлөр кыланыылара,
Кинилзр өстөөххө хабырбыт,
Кыайыыны ыҥырбыт хаһыылара —
Охтон иһэн ураатаабыттара
Үйэлэри үрдүнэн иһиллэ туруохтара,
Өрүү Кыайыыларга ыҥыран дуорайыахтара!
Кинилэр бухатыыр хардыылара,
Кинилэр сырдык санаалара —
Үйэ кыната буолаллар,
Халлаан чаҕыла буолаллар…»

«… Ытык Ильмень —
Ытык элбэх сахам өлбүт сирэ аатырбатын!

Ытык Ильмень —
Ытык элбэх сахам Кыайыыны аҕалсыбыт
Ытык сирэ аатырыахтын! …»

• 2015 сыллаахха «Трагедия на озере Ильмень» С. С. Аржаков, А. А. Калашников, Е. П. Неймохов бэлэмнээбит РИО медиа-холдиҥҥа бэчээттэммит 2-с кинигэ тахсыбыта. Хомуурунньукка 19-с туспа биригээдэ тэриллиитин уонна кыргыһыыларын туһунан АБ-тин Оборуонатын министиэристибэтин Киин архыыбын докумуоннара, 1943 сыл олунньу-кулун тутар ыйдарыгар Ильмень күөлгэ буолбут кыргыһыы туһунан саха сэрииһиттэрин ахтыылара уонна да атын матырыйааллар киирбиттэрэ^[10].
• 2020 сыллаахха Улуу Кыайыы 75 сылыгар Ньурба улууһун Маар сэлиэнньэтин олохтооҕун, кыраайы үөрэтээччи Ксенофонт Васильевич Васильев «Ильмень күөлгэ» диэн кинигэтэ Дьокуускайга бэчээттэнэн тахсыбыта. Манна Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыт буойуттар ахтыылара, уоттаах сэрии хаамыытын ырытыылара, оччотооҕу үрдүкү салалтаҕа араапардар, ону сэргэ хаһыаттарга араас кэмнэргэ тахсыбыт матырыйаал түмүллүбүт^[11][12].
• 2023 сыллаахха Саха сирин архыыбын үлэһитин Александр Калашников таҥан хомуйбут «Якутяне в боях за освобождение земли Новгородской» кинигэтэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 80 сылын көрсө Айар кинигэ кыһатыгар тахсыбыта уонна АБ-тин Оборуонатын министиэристибэтин Киин архыыбын пуондаларыттан архыып докумуоннарын киллэрэр. Таһаарыыга 1941—1944 сылларга Новгород уобалаһын иһин кыргыһыыларга, ол иһигэр Ильмень күөлгэ өлбүт дьон испииһэктэрэ, ону таһынан көмүллүбүт сирдэрэ ыйыллыбыт^[13].

Ильмень күөл иһин кырыгыһыы туһунан бэчээккэ тахсыбыт атын матырыйаалы «читать В ИЛИМ» диэн кнопка көмөтүнэн Саха сирин библиотекаларын биир кэлим көрдүүр тиһигэр киирэн босхо ааҕыахха сөп^[14].

• 2005 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар саха сэрииһиттэрин хорсун быһыыларыгар анаммыт «Ильмень үрдүнэн туруйалар» («Сахафильм» устубута, режиссера Н. Аржаков) киинэ сүрэхтэниитэ буолбута.
• «Ильмень үрдүнэн туруйалар» киинэ ону тэҥэ «Култуура» ханаалга көстүбүтэ.
• 2008 сыллаахха «Саха» национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа «Сэрии тыыннаах куоластара» диэн документальнай киинэни устубута. Биир сиэрийэтэ 19-с биригээдэҕэ анаммыта.

• Дьокуускайга баар уулусса Ильмень күөлгэ кыргыспыт саха саллааттарын кэриэстээн Ильменская диэн ааттаммыта.
• 19-с туспа хайыһар биригээдэтин кэриэһигэр Старая Русса уулуссаларыттан биирдэстэрэ «улица Якутских стрелков» диэн ааттаммыта^[15][16].
• 2020 сыл олунньутугар Саха сириттэн тиийэ сылдьыбыт делегация кыттыылаахтара 1958 сыллаахха Ретле дэриэбинэ таһыгар туруоруллубут сэргэни сөргүтэн туруорбуттара^[17]. Улуу Новгород куоракка олорор Саха сириттэн төрүттээх дьон биир дойдулаахтарын кэриэстээн, кыргыһыы буолбут күннэригэр Ильмень күөл аттыгар турар анал пааматынньыкка сибэкки дьөрбөтүн уураллар^[18].
• Новгород уобалаһыгар сыл аайы «Хайыһар десана» ыытыллар, онно Старая Руссаттан, Старорусскай оройуонтан уонна Саха сириттэн үөрэнээччилэр кытталлар^[19][20].
• Саха сирин олохтоохторун өйүгэр-санаатыгар Ильмень күөл үрдүгэр буолбут уоттаах кыргыһыы Аҕа дойду Улуу сэриитигэр сахаларга саамай хаан тохтуулаах, ыар сүтүктээх байыаннай эпэрээссийэ быһыытынан биллэр^[21][22][23].