Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Уус-Кут

Ууc-Кут (нууч. Усть-Кут) — куорат, Иркутскай уобалас Уус-Кут оройуонун киинэ.

Куорат Өлүөнэ өрүскэ Иркутскайтан 610 км ыраах турар.

Иркутскайтан хоту 510 км ыраах, уобалас киин өттүгэр Өлүөнэ уонна Кута өрүстэр холбоһор сирдэригэр турар.

Олохтоох ахсаана — 36 918 киһи (2021).

Илин Сибиир бастакы нуучча олохсуйууларын биирдэстэрэ. 1631 сыллаахха Уус-Кут остуруога диэн төрүттэммитэ. Уһун кэмҥэ бэлиитикэ сыылка сиринэн этэ. 1974 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы хомсомуол тутуутун — Байкало-Амурскай магистраль — саҕаланар пуун быһыытынан биллэриллибитэ.

Тимир суол, өрүс, салгын уонна массыына суолларын быһа охсуһуутугар Осетрово-Өлүөнэтээҕи бөдөҥ тырааныспар түмүк. ССРС-ка уруккута саамай бөдөҥ өрүс пуорда эбит Осетрово порда киирэр[3]. Хоту таһаҕаһы таһыы. Мас кэрдии, углеводородтары хостооһун. Эмтэнэр сыаллаах туризм сайдыылаах (эмтээх кирдээх санаторийдар).

Физико-географическай характеристикалар

География

Уус-Кут Иркутскай уобалас киин өттүгэр Өлүөнэ өрүс үөһээ тардыытыгар, киниэхэ Кута өрүс түһэр сиригэр, турар. Куорат сүнньүнэн Өлүөнэ уонна Кута хаҥас кытылларынан тутуллубута. Арҕааттан илин диэки көнө лиинийэнэн аахтахха — 28 км кэриҥэ; өрүстэр устууларынан — 34 км кэриҥэ (Турука сэлиэнньэтин аахпакка).

Уус-Куттан Иркутскайга диэри ырааҕа:

  • тимир суолунан — 1385 км (Уус-Кут — Тайшет — Иркутскай линиянан);
  • массыына суолларынан — 973 км (Уус-Кут — Братскай — Тулун — Иркутскай);
  • көнө салгын суолунан — 510 км.

Красноярскайга диэри ырааҕа 1300 км. Братскайга диэри ырааҕа 320 км.

Чугас куораттар: Железногорскай-Илимскай (107 км арҕаа), Киренскэй (300 км хотугулуу-илин, Өлүөнэ устун аллараа).

Кэм курдааһына

Уус-Кут куорат кэм курдааһына: UTC+8

Климат

Куорат климата тосту континентальнай. Тохсунньу орто температурата: −25 °C, от ыйын: +17 °C. Абсолютный минимум: −53,7 °C, максимум (күлүккэ): +36,7 °C.

Уус-Кут климата
Көрдөрүү Тох. Ол. Кул. Муус. Ыам. Бэс. От. Ат. Бал. Алт. Сэт. Ахс. Сыл
Абсолютнай максимум, °C 4 7 17,6 24,7 34 37 36,1 36,7 30,3 20,4 9,2 4 36,7
Орто максимум, °C −20 −17 −6 3 12 21 24 21 11 −1 −11 −18 2
Орто минимум, °C −26 −25 −18 −7 1 7 12 9 2 −4 −16 −24 −7
Абсолютнай минимум, °C −53,7 −50,7 −38 −32 −14,6 −6 −2 −2 −11 −35 −43,1 −46,4 −53,7
Сөҥүүлэр нуормалара, мм 20 14 13 19 33 55 72 67 52 32 28 25 430
Источник: Weather2. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.Погода и Климат. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025. Климатические параметры. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.

Сыл устатааҕы сөҥүү ахсаана — 350—500 мм. Кыһынны кэмҥэ хаар быһыытынан түһэр. Сыллааҕы кэмнэр икки ардыларыгар (сааскыга уонна күһүҥҥүгэ, ону тэҥэ сайын саҕаланыытыгар уонна бүтүүтүгэр) тобурах түһэрэ элбэх. Куорат сирэ-уота Уһук Хоту оройуоннарыгар тэҥнэнэр.

Рельеф уонна геологическай тутул

Куорат Өлүөнэ-Ангара хаптал хайатыгар тайҕанан бүрүллүбүт томтордорго турар. Рельебэ күүскэ араас чаастарга арахсыбыт, муҥутуур үрдүктэр — байҕал таһымыттан 270—757 м.

Куорат сиригэр-уотугар аналлаах эмтээх уулар уонна бадарааннар бааллар. Эмтиир ньымалар: радоновай (15 нКюри/л, ол эбэтэр 43 Махе биирдэмэ) бромнаах хлориднай натриевай туустаах уулар, маннык туустаах ууну иһитиннэрэн ваннаҕа туһаналлар, уонна күөл былыык бадараана. Хамсаныы уонна өйөнүү уорганнарын, дьахтар ыарыыларын, тас өттүнээҕи ниэрбэ тиһигин ыарыыларын эмтииллэр[4].

Куорат чугаһыгар углеводород (ньиэп уонна айылҕа гааһа) кэнники чинчийиинэн булуллубут саппаастара бааллар.

Почва

Почвалар дерново-карбонатнайдар, дерново-подзолистайдар. Орто уонна лёгкосуглинистай механическай састааптаах хонуу уонна уу ылар сирин почвалара бааллар.

Устуоруйа

Нуучча бастакы айанньыттара Кута өрүс төрдүгэр 1620-с сыллар бүтүүтэ кэлбиттэрэ. 1628 сыллаахха (атын барылынан 1629 сылга[5]) хаһаах десятнигэ Василий Бугор манна кыстыгы туппута. Сэлиэнньэ төрүттэммит сылынан 1631 сыл ааҕыллар, ол сыл Иван Галкин атамаан салалталаах этэрээт манна улахан кыстыгы туттарбыта, онто кэлин Уус-Кут остуруогун сүрүн тирэҕэ буолбута.

Остуруок сайдыыта Ерофей Хабаров аатын кытта ситимнээх. 1630-с сылларга Уус-Кут остуруогун тула кини туус оргутар дьиэни олохтообута, Өлүөнэҕэ сири оҥорон ыспыта, дьаамы тэрийбитэ.

Өлүөнэ волокун бүтэһик пуунугар турар Уус-Кут Сибиири уонна Уһук Илин олохсуйуутугар сүрүн тиэйии түмүгэ буолбута. Манна илин диэки барар хаһаах этэрээттэригэр, Витус Беринг Хотугу экспедициятыгар дощаниктары бэлэмнииллэрэ. Дмитрий уонна Харитон Лаптевтар, Владимир Атласов уонна Степан Крашенинников, Григорий Шелихов уонна Геннадий Невельской экспедициялара бу остуруок нөҥүө ааспыттара.

XVII үйэҕэ остуруок аттыгар Өлүөнэҕэ уонна Кутаҕа аҕыйах ахсааннаах дэриэбинэлэр ситимнэһэн, 1640 сыллаахха Уус-Кут волоһун олохтообуттара. XIX үйэҕэ диэри Уус-Кут улахан дьаарбаҥкалар ыытыллар сирэ этэ. Волость олохтоохторо ону тэҥэ бурдук үүннэриитинэн дьарыктаналлара, туус оргутар собуокка үлэлииллэрэ, сырыы суолларын — Өлүөнэ вологун суолун уонна дьаамы суолу — хааччыйаллара.

Уус-Кутка араас былааһы утары турар бөлөхтөр уонна баартыйалар чилиэннэрэ, ону тэҥэ нуучча былааһын утары өрө туруулар кыттыылаахтара көскө ыытыллан кэлэн буруйдарын боруостууллара. 1900 сыл күһүнүгэр бу сэлиэнньэҕэ Лев Троцкай көскө олорбута. Туус оргутар собуокка 1863 сыллааҕы өрө туруу кыттыылаахтара, көскө ыытыллыбыт элбэх ахсааннаах поляктар үлэлииллэрэ.

Гражданскай сэрии кэмигэр Уус-Кутка Өлүөнэ бассейнын көмүс хостуур сирдэригэр тахсыыны былдьаһыыга улахан кыргыһыылар буолбуттара. 1919 сыл сэтинньи 13 күнүгэр сэлиэнньэни Нуучча аармыйатыттан Даниил Зверев салалталаах большевисткай этэрээттэрэ былдьаабыттара.

1926 сыллаахха Уус-Кутка бастакы балыыһа аһыллыбыта, сэлиэнньэ саҥа олохтоммут Уус-Кут оройуонун киинэ буолбута. 1928 сыллаахха сабыллыбыт туус оргутар собуот оннугар Уус-Кут курорта аһыллыбыта, бу курорт аналлаах эмтээх бадарааннарынан биллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр үс тыһыынчаттан тахса Уус-Кут олохтооҕо кыттыбыта, тыһыынчаттан тахса киһи төннүбэтэҕэ. Кыргыһыыларга кыттыбыттарын иһин Уус-Кут 4 олохтооҕо Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа диэн сыбаанньаны ылбыттара: Иван Антипин, Михаил Андреев, Алексей Пестерев, Пётр Тюрнев.

1943 сылга сэлиэнньэ оробуочай бөһүөлэк статуһун ылбыта.

1951 сыл от ыйыгар Озерлаг хаайыылаахтарынан саҥа тутуллубут Тайшет — Өлүөнэ тимир суолунан Уус-Кутка бастакы пуойас кэлбитэ. Ол сыл ССРС-ка саамай улахан буолбут Хатыыс өрүс пуордун бастакы уочарата үлэҕэ киирбитэ. Пуорт тутуута бүппүтүгэр куорат улахан тиэйии түмүгэ буолбута. Хотугу таһаҕас улахан аҥаара манна хааччыйар буолбута.

1954 сыл от ыйын 29 күнүгэр Уус-Кут уонна Осетрова оробуочай бөһүөлэктэрэ холбоһон, Уус-Кут оройуон таһымнаах куорат статуһун ылбыта. 1963 сылтан 2004 сылга диэри Уус-Кут уобалас таһымнаах куорат этэ.

1974 сылга Уус-Кут Сойуус барыта кыттыылаах хомсомуол тутуутун — Байкало-Амурскай магистраль тутуутун саҕаланар сиринэн биллэриллибитэ. Куоракка Арҕаа учаастак штаба баара.

1996 сылга куорат олохтоохторун ахсаана устуоруйаҕа саамай үрдүк көрдөрүүтүн ситиспитэ — 62,4 тыһыынча киһи, — ол кэнниттэн аҕыйаан барбыта (сылга 1,5 тыһыынча киһиэхэ тиийэ).

2001 сылга куорат Өлүөнэ өрүс халааныттан эмсэҕэлээбитэ. Уус-Кутка кытыы уулуссаларын сорох өттө ууга тимирэн хаалбыта, чааһынай сирдэргэ дьиэлэр алдьаммыттара. Халаан иһин Р419 массыына суола кылгас кэмҥэ ууга барбыта уонна тимир суол кутуута сорох сирдэргэ суурайбыта.

2001 сыл кыһын котельнайдарга тахсыбыт элбэх саахал түмүгэр, куорат киин микро оройуоннара ититии суох хаалбыттара. Оскуолаларга үөрэх тохтотуллубута, элбэх этээстээх дьиэлэр олохтоохторо бэйэлэрин кыбартыыраларын «буржуйка» оһохторунан тэрийбиттэрэ, ол эрээри, ыксаллаах балаһыанньа ахсынньы 24 күнүгэр диэри киллэриллибэтэҕэ. Ол күн Уус-Кут биир олохтооҕо Арассыыйа бэрэсидьиэнин кытта телевизионнай быһа эпииргэ эрийбитэ. Ыарахан балаһыанньа киэҥ араҥаҕа биллибитин кэннэ, куоракка сотору кэминэн ититии тэрил өрөмүөннээһин уонна ситимнэри солбуйуу ыытыллыбыта. Ахсынньы 27 күнүгэр уоппускаҕа сылдьыбыт куорат баһылыга Евгений Корнейко дуоһунаһыттан уурайбыта.

Аат

Уус-Куту үксүн үс ааттаах куорат диэн ааттыыллар, тоҕо диэтэххэ куораты кытта үс топоним ситимнээх: Уус-Кут (куорат уонна аэропорт), Өлүөнэ (тимир суол ыстаансыйата), Осетрово (пуорт).

Сэлиэннэ Кута өрүс төрдүгэр олохтоммута (эбэҥ. «кута» — «бадарааннаах сир» диэн). Мантан аата — «Уус-Кут остуруога», кэлин — Усть-Кутское сэлиэнньэ. Сотору сэлиэнньэ кылгатыллыбыт аата киэҥник туттуллар буолбута, сэлиэнньэ статуһа уларыйбытыгар «Уус-Кут» диэн аат бигэргэммитэ[6].

Өлүөнэ ыстаансыйа Өлүөнэ өрүс аатынан ааттаммыта, ол аат төрүтэ эбэҥ. елю эне («улахан өрүс») диэнтэн тахсар.

Осетрово пуорт 1954 сылга Уус-Кут састаабыгар киллэриллибит оробуочай бөһүөлэк аатынан ааттаммыта.

Геральдика

1974 сыллаахха Уус-Кут гиэрбэ баар буолбута (официальнай гиэрбэ буолбатах этэ, бэлиэ статустааҕа). Гиэрбэ өрүс төрдүн уруһуйун кэннигэр куница, дьаакыр уонна «1631 с.» диэн суруктаах изумруд щит этэ.

2009 сыл олунньу 10 күнүгэр саҥа гиэрбэ ылыныллыбыта. От күөх өҥнөөх щит үрдүгэр кыһыл көмүс киис, дьаакыр уонна остуруогу ойуулуур башня ойууламмыттар[7]. Өрүстэри ойуулуур, төттөрү «У» буукуба курдук көрүҥнээх, үрүҥ көмүс өҥнөөх быалар бааллар.

Гиэрбэ ойуутун хатылыыр куорат былааҕа 2009 сыл олунньу 10 күнүгэр ылыныллыбыта.

Куорат былааннааһына

Куорат Өлүөнэ уонна Кута өрүстэр устун уһаабыт. Өрүстэр сүнньүлэринэн куорат уһуна 34 км тэҥнэһэр, оттон тутуутун муҥутуур кэтитэ 3 км.

Куорат тайҕанан тулалыы сытар. Кута төрдүгэр Домашнэй арыы баар.

Куорат үрдүнэн таас төбөлөөх булгунньахтар тураллар. Сорох булгунньахтар ааттаахтар.

Нэһилиэнньэ

Дьон ахсаана
1875[8]1959[9]196019671970[10]1979[11]
278↗21 343↗23 400↗29 000↗33 197↗49 647
1980198219861987[12]1989[13]1990
↗50 800↗53 000↗57 000↗58 000↗61 165↗61 400
199219961998200020012002[14]
↗61 800↗62 400↘59 600↘57 100↘56 200↘49 951
200320052006200720082009[15]
↗50 000↘47 600↘46 600↘45 800↘45 300↘44 832
2010[16]2011[17]2012[18]2013[19]2014[20]2015[21]
↗45 375↘45 290↘44 805↘44 301↘43 552↘42 971
2016[22]2017[23]2018[24]2019[25]2020[26]2021[27]
↘42 498↘42 272↘41 689↘41 149↘40 783↘36 918
10 000
20 000
30 000
40 000
50 000
60 000
70 000
1875
1979
1989
2000
2006
2011
2016
2021

2020 сыллааҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис дааннайдарынан, 2021 сыл алтынньы 1 күнүгэр, куорат нэһилиэнньэтин ахсаанынан Арассыыйа Федерациятын 1118 куоратыттан 416-с миэстэҕэ турбута.

XX үйэ ортотугар диэри Уус-Кут сүрүннээн бааһынай нэһилиэнньэлээх улахан сэлиэнньэнэн хаалбыта, ол иһигэр манна олохсуйбут көскө ыытыллыбыт дьон дьиэ кэргэттэрэ киирэллэрэ. Тосту уларыйыылаах кэм 1940-с сылларга буолбуттара, ол саҕана Осетрово өрүс пуордун тутуута саҕаламмыта. Ол тутууга чугастааҕы бөһүөлэктэртэн уонна ССРС атын эрэгийиэннэриттэн үлэһиттэр мустубуттара. 1943 сыллаахха Уус-Кут оробуочай бөһүөлэк статуһун ылбыта, оттон 1954 сыллаахха куорат буолбута. Куорат нэһилиэнньэтин ахсаана 20 тыһыынча киһи этэ, сүрүннээн үлэһиттэр. 1970-с сылларга БАМ тутуута саҕаламмытын кэннэ, куорат миграция иккис долгунун көрсүбүтэ. Куоракка сүрүннээн Өлүөнэ ыстаансыйаны шефтэһэр Ставропольскай уонна Краснодарскай кыраайдартан тыһыынчанан эдэр исписэлиистэр олохсуйбуттара. Тутааччылар кэннилэриттэн Уус-Кукка хас да экспедиция састаабыгар геологтар кэлбиттэрэ.

Куорат номинальнай нэһилиэнньэтин ахсаана 1996 сылга диэри үүнэ турбута, ол саҕана устуоруйаҕа саамай үрдүк көрдөрүүтүн — 62,4 тыһыынча киһини — ситиспитэ (ол эрээри бу дааннайдар дьиҥнээх үүнүүнү уонна миграцияны көрдөрбөттөр: 1996 сыллаахха куорат састаабыгар Якурим оробуочай бөһүөлэгэ киллэриллибитэ). Бу кэмтэн ыла нэһилиэнньэ маассабайдык барыыта бэлиэтэнэр, 2001—2003 сылларга саамай үрдүк таһымын ситиспитэ: икки сыл иһигэр Уус-Кут нэһилиэнньэтэ 6,2 тыһыынча киһинэн (нэһилиэнньэ 10%-тан тахса) аҕыйаабыта. Кэлин барыы тэтимэ арыый бытаарбыта. 2007 сылга уонтан тахса сыл тохтобул кэнниттэн куоракка эмиэ дьиҥнээх үүнүү бэлиэтэммитэ.

Экэниэмикэ

Уус-Кут экэниэмикэтэ айылҕа баайын хостооһуҥҥа, ойуур хаһаайыстыбатыгар уонна «тимир суол — порт» тиэйии түмүгүн тэрилтэлэрин үлэлэригэр олоҕурар. 2009 сыллааҕы табаардары уонна өҥөлөрү атыылааһынтан киирбит уопсай дохуот 6,8 млрд солкуобайга тэҥнэспитэ[28].

Промышленность

Сүрүн тэрилтэлэр:

  • нефтегазовай комплекска: «УКНГ» ХЭУо (УКНГ" ХЭУо (урут «УстьКутНефтегаз» ААУо — «Иркутская нефтяная компания» ХЭУо дочернэй тэрилтэтэ), «Иркутск-Терминал» хампаанньа Уус-Кут куораттааҕы филиала (нефтебаза), «Ленский транзит» ХЭУо;
  • тырааныспар комплексыгар: Осетровскай өрүс порда, Үөһээ Өлүөнэ өрүс пароходствота, «Алроса-Терминал» ААУо, ВСЖД тэрилтэлэрэ.
  • ойуур комплексыгар: «ТИМБЕР ТРАНС» ХЭУо, «Леналессервис» ХЭУо, «Велес» ЗАУо, ОИК-5.

Промышленность сүрүн салаалара: баайы хостооһун, маһы таҥастааһын, итии-энергетика. Хостонор айылҕа баайын баһыйар өттө Арассыыйа атын эрэгийиэннэригэр уонна Кытайга тас дойдуга экспортанар. Куоракка оҥоһуллар бородуукта көрүҥэ аҕыйах — сүнньүнэн мас таҥаһа (пиломатериал). Ону таһынан, олохтоохтор наадаларыгар аһылык промышленноһын тэрилтэлэрэ: килиэп собуота, чааһынай пекарнялар, үүт собуота бородууктаны оҥорон таһаараллар.

Куоракка маһы дириҥник таҥастыыр икки мас таҥастыыр собуоту тутуу бырайыактара бааллар. Өссө биир бырайыагынан Кытай инвестордарын кыттыытынан Усть-Күт оройуонугар целлюлоза-кумааҕы комбинатын тутуу көрүллүбүт.

Кыра урбаан эйгэтигэр 160 тэрилтэ (2009 сыл) үлэлиир, онно 3,1 тыһ. киһи, ол эбэтэр үлэлиир дьон уопсай ахсаанын 22%-на үлэнэн хааччыллар. Кыра урбаан сүрүн көрүҥнэрэ: бэлиэ уонна ыскааптаах (оптовай уонна розничнай) атыы-эргиэн (47 % уопсай дохуоттан), тиэйии (транспорт) өҥөтө (23 %)[28].

Розничнай атыы

2017 сыл саҕаланыытыгар куоракка 862 туһанааччы ырыынагын эбийиэгэ бэлиэтэммит. Олортон:

  • 661 атыы точката, ол иһигэр федеральнай уонна эрэгийиэннээҕи ситимнэр маҕаһыыннара — «Сеть Техники», «Евросеть», «DNS», «Связной», «Светофор», «Fix Price», «Фасоль», «Хлеб-соль», олохтоох атыы ситимнэрэ — «Алко», «Народный», «Терция», «Триумф» уонна да атыттар;
  • 58 уопсастыбаннай аһылык сирдэрэ;
  • 139 бытовой өҥө эбийиэгэ.

Тырааныспар

Уус-Кут — Илин Сибииргэ саамай улахан Осетрово-Өлүөнэтээҕи тиэйии түмүгүн киинэ.

Манна тимир суол уонна уу суоллара быһа охсуһаллар. Магистральнай сөмөлүөттэри ылар кыахтаах аэропорт баар. Автосуол федеральнай ситимигэр сылы быһа тахсыы хааччыллыбыт. Куорат киинигэр, БАМ автодублеругар, Өлүөнэ нөҥүө баар аҕыйах күргэлэртэн биирдэстэрэ турар.

Тимир суол

Уус-Кут Илин Сибиир тимир суолугар турар. Сүрүн тимир суол ыстаансыйата — Өлүөнэ. Онтон ураты куоракка бааллар:

  • таһаҕас-пассажирскай ыстаансыйалар: Уус-Кут, Якурим, Лена-Восточная;
  • таһаҕаһынан эрэ дьарыктанар ыстаансыйалар: Лена-Перевалка, Портовай, Якурим-Перевалка (Осетрово портун биир технологическай үлэҕэ).

1951 сыллаахха Өлүөнэ станцияҕа бастакы пуойас кэлбитэ, ол саҕана Уус-Күт тутулла турар Тайшет-Өлүөнэ тимир суолун (билиҥҥи ВСЖД Арҕаа БАМ диэн ааттанар салаата) тиһэх ыстаансыйата этэ. Суол 1958 сылга куруук туттуллууга бэриллибитэ. 1974 сыллаахха Уус-Кут Байкаал-Амуур магистралын саҥардыллыбыт тутуутун саҕаланар сирэ буолбута, манна Арҕаа учаастак штаба баар этэ. 1975 сыллаахха Өлүөнэ нөҥүө соҕотох тимир суол күргэтэ үлэҕэ киирбитэ. 1990-с сыллар бүтүөхтэригэр диэри куорат арҕаа өттүгэр Паниха ыстаансыйа үлэлээбитэ. Элбэх тэрилтэ бэйэлэрин киирэр суолларын туппуттара.

Уһун айаҥҥа сылдьар пуойастарынан быһа пассажирскай ситим:

Куорат таһынааҕы пуойастар бу ыстаансыйаларга сылдьаллар:

  • арҕаа хайысханан: Вихоревка, Ручей;
  • илин хайысханан: Киренга.

Хоту (Өлүөнэ- Непа — Ленск) уонна соҕуруу (Иркутскай — Жигалово — Өлүөнэ) тимир суол салааларын тутуу бырайыактара бааллар[29].

Салгын тырааныспара

Уус-Кут аэропорда куораттан хоту уон километрга сытар. Куруук барар сөмөлүөт рейстэрэ Иркутскайга уонна Красноярскайга оҥоһуллаллар. Ыйга биирдэ Ижэвскэйгэ авиарейс көтөр. 2016 сыл бүтүүтүн туругунан, аэропорт уонна куорат икки ардыларыгар тиэйии таксинан уонна чааһынай массыынанан оҥоһуллар.

Өрүс тырааныспара

Өлүөнэ өрүскэ турар Осетрово улахан өрүс порда (ол иһигэр хотугу таһаҕаһы хааччыйыынан дьарыктанар) баар. Сайын Ленскэйгэ диэри паромнай сылдьыы оҥоһуллар, айан суола үс күннээх.

Өлүөнэ устун аллараа Пеледуйга диэри пассажирскай сылдьыы баар. «Полесье» тииптээх теплоходтарынан оҥоһуллар.

Автомобильнай тырааныспар

Уус-Куту атын олохтоох пууннары кытта ситимниир суол ситимэ мөлтөх сайдыылаах.

Куорат М53 «Байкаал» суолга тахсыыны хааччыйыахтаах, тутулла турар федеральнай А331 «Бүлүү» автосуолга (урукку Р419) турар. Салгыы тутуу былааннарын олоххо киллэрии Уус-Куту Иркутскай уобалас хотугу сирдэрин уонна Саха сирин (Лиэнскэй, Мирнэй, Дьокуускай) кытта ситимниэхтээх[30]. Өлүөнэ нөҥүө соҕотох массыына күргэтэ 1989 сыллаахха үлэҕэ бэриллибитэ.

Уус-Куттан илин диэки БАМҥа тэҥинэн Звезднэйгэ диэри, уонна официальнайдык Северобайкальскайга диэри автосуол ааһар (дьиҥэр, суол куһаҕан туругуттан сылтаан массыынанан быһа айаннааһын олус ыарахан).

Кыһын Уус-Куттан хоту Мирнэйгэ диэри массыына кыһыҥҥы суола ааһар, ол Иркутскай уобалас уонна Саха сирин тиийэргэ ыарахан сирдэрин федеральнай автосуол ситимин кытта холбуур. Атын кыһыҥҥы суоллары эмиэ киэҥник туһаналлар.

Куорат уулусса-суол ситимэ. Куорат киин уулуссалара асфальтаах, сорох тас уулуссалар — бетонтан оҥуһуллубуттар. Атыттар бүрүөһүнэ суохтар. Транзитынан ааһар тырааныспарга аналлаах куораты тумнар массыына суола баар.

Оптуобус

Уус-Кутка 2021 сыл туругунан сэттэ куорат иһинээҕи оптуобус маршрута үлэлиир. Айан сыаната 2022 сыл атырдьах ыйын 1 күнүттэн 35 солкуобай. Өлүөнэ устун үөһээ диэки «Ветеран» СНТ-га уонна Казарки бөһүөлэккэ диэри куорат таһынааҕы маршруттар бааллар. Пассажирдары «Автодор» муниципальнай тэрилтэ уонна биирдиилээн урбаанньыттар таһаллар.

Куораттар ыккардыларынааҕы маршруттар Иркутскайга, Братскайга, Тулунаҕа диэри үлэлииллэр. Иркутскайга диэри айан сыаната 2100 солкуобай (2021 сыл кулун тутар ыйын туругунан[31]). Сыл устата чааһынай микроавтобустарынан Киренскайга диэри рейстэр оҥоһуллаллар. Автовокзал суох — автостанция быһыытынан Өлүөнэ ыстаансыйа тимир суол вокзалын иннинээҕи болуоссат туттуллар.

Үөрэх

Куоракка 40-ка кэриҥэ оскуола иннинээҕи тэрилтэ үлэлиир. Сүрүн уопсай үөрэҕи 10 оскуолаҕа уонна биир лицейгэ ылыахха сөп. Орто профессиональнай үөрэҕи ЧУ ПО ИГТК (Уус-Кут к.), УИВТ, Уус-Кут промышленнай техникумугар ылыахха сөп.

Түмэл

Уус-Кут устуоруйа түмэлэ 1980 сылга Иркутскай уобаластааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл филиалын быһыытынан олохтоммута. Онно хас да саалаҕа араас экспозициялар бааллар: БАМ, археологическай хаһыылар, Уус-Кут оройуонун олохтоохторун үгэстэрэ уонна сиэрдэрэ, ону тэҥэ Уус-Кут устуоруйа түмэлин аттыгар баар «Даван» диэн Норуот таптааччыларын айар түмсүүтүн чилиэннэрэ буолар олохтоох худуоһунньуктар, норуот маастардарын, фотографтар үлэлэрэ, кинилэр кыраай устуоруйатын экспозициятын ойуулаан уонна толорон биэрэллэр.

Култуура дьиэлэрэ

Олохтоох дьон сынньалаҥын тэрийэргэ куорат сүрүн оройуоннарыгар Култуура дьиэлэрэ бааллар.

  • «Речники» култуура дьиэтэ. Уус-Кут муниципальнай тэриллиитин (куорат сэлиэнньэтэ) «Речники» Култуура Дьиэтэ" муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтэ. Манна араас фестиваллар, бырааһынньыктар, уус-уран самодеятельность, кэнсиэртэр, быыстапкалар уонна да атыттар ыытыллаллар. 1968 сылтан үлэҕэ киирбитэ.
  • «Магистраль» култуура дьиэтэ. Уус-Кут муниципальнай тэриллиитин «Магистраль» оройуоннааҕы култуура-сынньалаҥ киинэ" муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтэ.
  • «Нефтяник» култуура дьиэтэ. Билиҥҥи кэмҥэ бу дьиэҕэ аренда быраабынан спортивнай сиэксийэлэр уонна атын тэрилтэлэр үлэлииллэр.
  • «Геолог» култуура дьиэтэ. Уус-Кут муниципальнай тэриллиитин (куорат сэлиэнньэтэ) «Куораттааҕы култуура-библиотечнай киин» муниципальнай казначейство тэрилтэтэ. 1971 сыл тохсунньу 1 күнүгэр олохтоммута.
  • «Мостостроитель» култуура дьиэтэ. Сэлиэнньэлэр икки ардыларынааҕы култуура-сынньалаҥ киинэ. 1979 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр олохтоммута.
  • «Карпово» култуура дьиэтэ. «Карпово» култуура-сынньалаҥ киинэ. Уус-Кут к. уопсастыбаннай тэрилтэ.

Бибилэтиэкэлэр

Куоракка үлэлииллэр: Аныгы гуманитарнай бибилэтиэкэ, оҕо киин бибилэтиэкэ, Уус-Кут сэлиэнньэлэр икки ардыларынааҕы бибилэтиэкэтэ уонна да атыттар.

Ускуустуба оскуолалара

  • Уус-Кут муниципальнай тэриллиитин эбии үөрэхтээһиҥҥэ муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтэ «Оҕо ускуустубаларын оскуолата».
  • Ускуустуба оскуолатын уус-уран салаата.

СМИ уонна ситим

Уус-Кукка федеральнай уонна эрэгийиэннээҕи маассабай информация сириэстибэлэриттэн (СМИ) ураты, олохтоох хаһыаттар, араадьыйа ыстаансыйалара уонна телекомпаниялар үлэлииллэр. Офсетнай бэчээти икки типография оҥорор.

Олохтоох тэлэбиидьэннэ

«Диалог» телерадиокомпаниянан бэриллэр (2021 сылтан), кини урут РЕН ТВ (1991—2021), ДТВ (2009—2011), «Перец» (2011—2015), «Че!» (2015—2022) уонна «Продвижение» (2019—2022) телеканаллары кытта үлэлээбитэ.

Куоракка спутниковай уонна кабельнай тэлэбиидьэннэ оператордара үлэлииллэр: «Обзор» (2002 сылтан), «Мир ТВ» (2009 сылтан) уонна сыыппара кабельнай тэлэбиидьэннэ өҥөтүн оҥорор ООО «Связь».

Сыыппара эфирнэй тэлэбиидьэннэ

21-с ханаалга ыытыллар, онно РТРС-1 уонна РТРС-2 мультиплекстар, ону таһынан «Вести FM», «Радио Маяк» уонна «Радио России» / ГТРК «Иркутск» араадьыйа ханаалларын пакеттара киирэллэр. Булгуччулаах эрэгийиэннээҕи телеканаал «АИСТ ТВ» телекомпания буолар.

Ыраадьыйа ыстаансыйалара

Частота Аата
70,64 УКВ (Молчит) Радио России / ГТРК Иркутск
87,5 FM Радио Дача
102,0 FM Ретро FM / (ПЛАН) Радио Шоколад
102,4 FM (ПЛАН) Авторадио
103,2 FM Русское радио
103,6 FM Радио России / ГТРК Иркутск
104,3 FM Дорожное радио
105,1 FM Европа Плюс
105,5 FM Лена FM
105,9 FM Comedy Radio / (ПЛАН) Радио МСМ

Хаһыаттар

Уус-Кукка түөрт хаһыат тахсар:

  • «Ленские вести» — оройуон саамай кырдьаҕас хаһыата, 1938 сылтан тахсар (урут «Ленский большевик», «Ленский коммунист» диэн ааттарынан). Нэдиэлэ аайы тахсар.
  • «Диалог-ТВ» — куорат хаһыата. 1991 сылтан «Диалог» ханаал телепрограмматын курдук тахсара. 1997 сыллаахха куорат информационнай нэдиэлэҕиниинэн уларытыллыбыта.
  • «Усть-Кутская городская газета» — «Уус-Кут куорат» муниципальнай тэриллиитин официальнай бэчээттиир таһаарыыта, 2016 сыллаахха олохтоммута. 2018 сылтан бэчээттэн тахсатын тохтоппута.
  • «Наш Север» — 2017 сылтан тахсар. 2018 сылтан бэчээттэн тахсатын тохтоппута. Билигин онлайн (ситим) эрэ форматынан баар.

Сибээс

Соҕотох пуочта сибээһин оператора — ФГУП «Почта России». Куоракка 10 салаата үлэлиир.

Сотовай сибээс куоракка 2005 сылтан үлэлиир. Куоракка Арассыыйа бары оператордара бааллар. 2008 сыл ахсынньы 31 күнүнээҕи туругунан, сүбэлэммит абоненнар баазаларыгар 40 тыһыынча киһи этэ[32].

Галерея

Тайҕа
Курорт көстүүтэ
Домашнэй арыы кыра хомото
Мир таас хайаттан көстүү
Осетрово өрүс вокзалын болуоссата

Быһаарыылар

  1. ↑ Итоги::Иркутскстат. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025. Архивировано из оригинала 9 Атырдьах ыйын 2014 года.
  2. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  3. ↑ Ленского бассейна речные порты / Большая советская энциклопедия (3-е изд.) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  4. ↑ Кута // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  5. ↑ Коллектив авторов под рук. Пшенниковой С. К. Тропою памяти. Из истории Усть-Кутского края. — 1-е изд. — СПб., 2000. — ISBN 5-89319-011-4
  6. ↑ ГРАМОТА.РУ – справочно-информационный интернет-портал «Русский язык» | Словари | Проверка слова. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025. Архивировано 15 Тохсунньу 2021 года.
  7. ↑ Геральдическое описание герба Усть-Кута (рус.). Геральдика.ру. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025. Архивировано 31 Ыам ыйын 2012 года.
  8. ↑ История: Хроника. События. Факты.
  9. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  10. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  11. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  12. ↑ Народное хозяйство СССР за 70 лет.
  13. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  14. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более.
  15. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  16. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Иркутской области.
  17. ↑ Численность населения по муниципальным образованиям на 1 января 2012 года : стат. бюл. / Иркутскстат. – Иркутск, 2012. – 81 с.
  18. ↑ Численность населения по муниципальным образованиям на 1 января 2012 года : стат. бюл. / Иркутскстат. – Иркутск, 2012. – 81 с.
  19. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов).
  20. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  21. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  22. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  23. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  24. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  25. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  26. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
  27. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  28. ↑ 1 2 Кривоносенко В. Г. По итогам года. Отчет главы муниципального образования «Город Усть-Кут» о социально-экономическом положении на территории муниципального образования «Город Усть-Кут» в 2009 году // Диалог-ТВ : Усть-кутский городской еженедельник. — 5 марта 2010. — № 9. Архивировано 10 Балаҕан ыйын 2014 года.
  29. ↑ Министерство транспорта РФ. Стратегия развития железнодорожного транспорта в России до 2030 года.
  30. ↑ Автомобильная дорога «Вилюй» станет федеральной // Информационное агентство «Регнум». — 11 сент. 2007. Архивировано 24 Тохсунньу 2021 года.
  31. ↑ Автовокзал-Онлайн.РФ (рус.). avtovokzal-on-line.ru. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025. Архивировано 27 Олунньу 2021 года.
  32. ↑ Сенин В. П. Отчёт мэра Усть-Кутского муниципального образования В. П. Сенина «О социально-экономическом положении Усть-Кутского муниципального образования за 2008 год» // Ленские вести : Общественно-политическая газета Усть-Кутского района. — 20 марта 2009. — № 10. Архивировано 18 Бэс ыйын 2018 года.

Эбии бу тиэмэҕэ

Уус-Кутка
тимир суол
 Янтальга, Коршуниха-Ангарскайга 
  Усть-Кут
706 километр (былыргы Паниха)
Уус-Кут
Западный грузовой район порта Осетрово
Базы Холбос
Өлүөнэ
Өлүөнэ-Перевалка
  Речники микро оройуон уулуссаларын аннынааҕы тоннель
Осетрово пордун Хотугу таһаҕас оройуона
Портовая
Нефтебаза (1-ы уочарат)
Якурим
Нефтебаза (2-с уочарат)
Якурим-Перевалка
Лена-Восточная
Ойуур комплексын тэрилтэлэрэ
 Половинкаҕа 
  Өлүөнэ нөҥүө күргэ
  Усть-Кут
 Звёзднайга, Северобайкальск 

Категориялар