Саха сирэ Арассыыйаҕа холбоһуута

XVII үйэҕэ Саха сиригэр нууччалар олохсуйан олорор сирдэрэ төрүттэнэн барбыттара. Хамсаныы түргэн этэ, онуоха хас да салааларынан арахсар өрүс суолунан сырыы баар буолан олук ууруллубута. Тыйыс усулуобуйаны аахсыбакка саҥа тэриллибит сирдэринэн киэҥник тарҕаммыттара. Дьон бөлөхтөһөн олоруутугар хаан буккуһуутун хаамыыта түргэтээн барбыта^{[К 1]}. Ол түмүгэр төрүт олохтоох нуучча сэлиэнньэлэрэ үөскүүллэр. Саха сиригэр нуучча нэһилиэнньэлээх сирдэр киэҥ сиринэн тайаан тарҕаммыттара, кинилэр Арассыыйа киин регионнарын нууччаларыттан, хоту нууччалартан уонна арҕаа Сибиир олохтоохторуттан үөскээһиннэринэн, социальнай балаһыанньаларынан, олохтоох айылҕа усулуобуйатынан, төрүт олохтоох нэһилиэнньэни кытта кэпсэтэр култуураларынан уратылаһаллар. Саха сирин сиригэр-уотугар олохсуйбут дьоннорунан судаарыстыба туһатыгар үлэлиир дуоһунастаах, бырамыысаланнаска үлэлиир дьон буолаллар, кинилэри салайыы үлэтин сүрүннээччилэр уонна бааһынайдар батыһаллар. Нууччалар кэлэн олохсуйууларыгар өссө биир түрүөтүнэн түүлээҕи бултаан туһаныы этэ, манна судаарыстыба улаханнык наадыйар. Бастакы тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар ыытыллар үлэ хамсааһыннара 1620—1640-с сылларга орто Өлүөнэҕэ тэриллэн барбыттара (Витим, Пеледуй, Өлүөхүмэ дэриэбинэтэ), ол эрэн бу кэмҥэ нууччалар олохсуйуулара төһө да киэҥник тэнийбитин иһин региоҥҥа суолтата кыра этэ^[2].

Саха сирдэрин туһаҕа таһаарыы бастакы түһүмэҕэ олохтоох нэһилиэнньэни кытта саалаах-саадахтаах атааннаһыылартан саҕаламмыта. Араас кыстыыр сирдэртэн, остуруоктартан кэлбит судаарыстыба туһатыгар эбээһинэстээх үлэһиттэр дьаһаах аахсыытыгар тыл-тылга киирсибэккэ атааннаспыттара. Бу кэм улаханнык уһаабакка нуучча ыраахтааҕыта уларыйыытыгар, 1638 сыллаахха, оруобуна сөптөөх бириэмэҕэ туспа Саха сиринээҕи воеводскай былаас олохтонон, тохтообута. Хаһаахтар атааннаһыыларын, бэйэ иһигэр иирсээннэри тохтоторго Саха сирин воеводалара тутулуга суох, кылаабынай хамаандалааччы бырааптаах этилэр. Бастакы сэрии хамаандатын салайааччы Пётр Петрович Головин, кини доҕоро Матвей Богданович Глебов уонна судаарыстыба суутугар эппиэттээх салайааччы (дьяк) Ефим Филатов Саха сиригэр 1640 сыллаахха кэлбиттэрэ^[3][4].

Нууччалар кэлиилэрин саҕана сахалар инникитин Өлүөнэтээҕи остуруок аатын сүгүөхтээх, билигин (Дьокуускай) сиригэр уонна Аммаҕа олорбуттара^{[К 2]}. Бүлүүгэ (Өлүөнэ хаҥас тардыыта)^{[К 3]} уонна Өлүөхүмэҕэ (Өлүөнэ уҥа тардыыта)^{[К 4]} кинилэр аҕыйах этилэр. Саха сирин киэҥ сиригэр-уотугар сахалары тарҕата олордуу нууччалар кэлбиттэрин кэннэ, бииргэ саҕаламмыта. Сахалар истэригэр нуучча айаннарын утарааччылар да, тэҥҥэ сылдьыһааччылар да бааллара. Сахаларга боотурдааһын, ол эбэтэр күүс өттүнэн баһыйары көрдөрүү, күүскэ сайдыбыт, ол да иһин тойоттор уонна боотурдар Өлүөнэ кыраайын сирдэрин-уоттарын баһылыырга кылаабынай оруолга сылдьаллара. Орто Бүлүүгэ 1640 сыллар саҕаланыыта Сиинэ өрүс төрдүттэн аттаах Хаҥалас сахалара кэлэллэр. Кинилэри Бойдон, Оруоһуй уонна Трек кинээстэр салайан аҕалаллар. Сахалар Өлүөнэ кыраайын хоту өттүгэр хамсааһыннара, Хаҥаластар бастаанньаларын кыайыы кэннэ, 1670-с сылларга Дженник баһылыктаах саҕаламмыта ^[5].

Саха сирин сирдэрин Нуучча судаарыстыбатыгар киллэрии, холобур, Нуучча судаарыстыбатыгар сүрүн утарылаһааччы Казанскайдааҕы уонна Сибиирдээҕи ханстволар утары байыаннай сыһыаннаһыыларыттан уратыта, олохтоох нэһилиэнньэҕэ судаарыстыбаннас диэн суоҕуттан арыый да судургу этэ. Сахалар улуустарынан уонна аҕа уустарынан бөлөхтөргө арахсаллар. Улуустар бэйэлэрэ 2-5 тыһыынча киһилээх холбоһуктартан тураллар: Өлүөнэ хаҥас кытылыгар — Хаҥалас уонна Нам улуустара; уҥа биэрэккэ — Бороҕон, Бөтүҥ, Мэҥэ, Боотурускай . Улуустарга улахан аҕа уустартан турар бас-көс салайар дьон бааллара, холобур, кинилэр нуучча төрүт матырыйаалларыгар олоҕуран «кинээстэр» дэнэллэр ^[6].

Мангазеецтар Антон Добрынскай уонна Мартын Васильев, маны сэргэ, енисей хаһаахтара Иван Галкин уонна Петр Бекетов Өлүөнэ кыраайын сиригэр бастакы экспедициялара 1620-с сыллар бүтүүлэригэр ― 1630-с сыллар саҕаланыыларыгар буолбута. Экспедиция кыттааччылара хаҥас биэрэк кинээстэрин уонна Тыгын Дархан уолаттарын кытта саба түһүүлэригэр түбэспиттэрэ. Ол эрэн, Петр Бекетов 1632 сыллаахха 17 улуус 32 саха кинээһиттэн дьаһаах хомуйан, бэриниилээх буолууга бирисээгэ (шерть) ылары ситиспитэ^[7][8][9]. Салгыы Бекетов дьаһайыытынан Өлүөнэ кыраайын Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар киллэрии эйэлээхтик, иирсээнэ суох барбыта^[10].

Олохтоох төрүт омугу, дьаһаах төлөөччү быһыытынан көрөн, кинилэр ахсааннарын харыстыыр уонна элбэтэр сыаллаах судаарыстыба сибиирдээҕи дьаһалталарыгар, айанньыттарга үчүгэйдик сыһыаннаһалларыгар, дьону ыгыыттан-түүрүүттэн туора туталларыгар дьаһал бэриллибитэ. Нуучча сэбилэниилээх этэрэээттэрэ аҕыйахтара, остуруоктар, кыстыыр сирдэр киэҥ сиринэн тайаан сыталлара үгүс ыарахаттары үөскэтэр буолан, бырабыыталастыбаны уонна салайар былааһы кытта олохтоох төрүт омуктары хардарыта дьайсыыга, биир ситимнээх үлэҕэ киллэрэ сатыыллара^[11].

Нуучча судаарыстыбатыгар киирии (подданство) дьаһаах төлөөһүнүнэн барара, сөбүлэҥ быһыытынан кинээстэр эмиэ кыттыыны ылаллара, маны сэргэ, бэриниилээх буолууга бирисээгэ биэрэллэрэ^[12].

1630-с уонна 1640-с сыллар саҕаланыыларыгар саха аҕа уустарын бас-көс, баһылык дьонноро нуучча дуоһунастаахтарыгар бэриниилээх буолуу бирисээгэтин биэрэллэрэ, онтон дуоһунастаах дьон ыраахтааҕы туһунан кэпсээн олохтоох төрүт норуоту нуучча судаарыстыбатыгар киириигэ ыҥыраллара. Бэриниилээх буолуу бирисээгэтигэр саҥа былааска утары барыы суох буолуохтааҕа, судаарыстыбаннай сулууспалаах дьоннору, атыыһыттары, бырамыысаланнас үлэһиттэрин өлөрүү бобуллара этиллэр. Маны сэргэ, дьаһаах төлөбүрэ хайаан да оҥоһуллуохтаах, Өлүөнэ кыраайыттан дьүкээгирдэр, бүрээттэр, монгуоллар, даурдар сирдэригэр көһүү уонна кинилэри кытта ханнык да сөбүлэҥ түһэрсиллибэт диэн ыйыллар. Сахаларга анаммыт бэриниилээх буолуу андаҕарын холобур суруга 1645 сылтан эрдэтэ суох оҥоһуллубут, ол эбэтэр кинилэри нуучча судаарыстыбатыгар киллэрэн, Дьокуускайдааҕы уокуругу (1641) тэрийэн сэбилэниилээх күүстэр баһылыктарын анаталаан баран биирдэ оҥоһуллубут^[13].

Саха дьоно бэйэлэрэ судаарыстыбаннастара суох буолан уонна судаарастыбаннай тэриллиилэр былаастарыгар киирсибэт буолан, ол кэминээҕи көрүүнэн, норуот «ким да гиэнэ буолбатах» этэ. Ол аата нууччаларынан уонна Арассыыйатааҕы судаарыстыба көрүүтүнэн, москватааҕы ыраахтааҕылары сокуонунан баһылааһын быһыытынан көрүллэрэ^[14]. XVII—XVIII үйэлэргэ Нуучча судаарыстыбата (кэлин Арассыыйа импиэрийэтэ) саха норуотугар итэҕэл боппуруостарыгар, кинилэр тус көрүүлэрин, санааларын, бэйэлэрин төрүт итэҕэллэрин күөмчүлээбэт, убаастабыллаахтык сыаһыаннаһар бэлиитикэ ыытыллара. Миссионерскай үлэ-хамнас петровскай кэмнэргэ диэри ыытыллыбатаҕа^{[К 5]}.

Сахалары, эмиэ Сибиир атын норуоттарын курдук, нууччалар туох да сэнэбилэ суохтук, бэйэни өрө туппакка, биир тэҥник ылыммыттара. Маннык, икки норуот күөмчүтэ суох сыһыана, атыы-кутуу үлэтигэр эрэ буолбакка, эр киһи-дьахтар сыһыаннаһыытыгар, ыал буолууга эмиэ үчүгэй дьайыылааҕа. Төрүт олохтоох норуокка анал түһээн төлөбүрэ, дьаһаах, киирэр. Бу дьаһаах нэһилиэнньэттэн күндү түүлээҕинэн, чуолаан кииһинэн туттарыллар. Дьаһаах түһээнин хомуйуу сорох ардыгар эйэлээх быһыынан барбата. Улахан оруол нуучча ыраахтааҕытыгар бэриниилээх буолуу андаҕарыгар ууруллара уонна аманааттары (заложники) кытары үлэ ылара. Аманааттар бааллара сэбилэниилээх күүстэр баһылыктарынан (воеводы) уонна судаарыстыбаннай сулууспалаахтарынан дьаһаах хомуллар, бу олохтоох нэһилиэнньэ эбээһинэһигэр киирэр. Бу кэмҥэ Арассыыйаҕа түһээн төлөөччү төрүт олохтоох норуот бэйэтэ бырааптаах — Арассыыйатааҕы муҥур баһылык (монарх) бас билиитинэн биллэриллибит сиригэр олохсуйар, үөскээбит улууһун сирин-уотун туһанар кыахтаах. Уопсайынан, Саха сирин Нуучча судаарыстыбатыгар холбооһун эйэлээх быһыынан барбыта^[15].

Хаһаахтар этэрээттэрин баһылыктарын тус майгылара, дьыалабыай хаачыстыбалара буола турар дьайыыларга улахан оруолу оонньообуттара. Дьаһаах хомуйар араас бөлөх судаарыстыба дуоһунастаахтара Өлүөнэ кыраайыгар хомуур быраабын иһин бэйэ икки ардыгар күрэстэһэллэр этэ. Хас да төгүллээн дьаһааҕы хомуйуу 1634, 1636,1637 сылларга сэбилэниилээх хапсыһыыларга тиэрдибитэ^[16].

1633 сыл сайыныгар Пётр Бекетов дьыалатын, үлэтин, үрдүкү араҥаҕа киирсэр баай (боярин) уолугар Парфён Ходыревка остуруогун хаалларан Енисейскэйгэ барбыта. 1633 сыл күһүнүгэр остуруокка атамаан Иван Галкин 12 судаарыстыбаннай сулууспалаах дьону кытта кэлэн, күүстэринэн Ходыревы былаастан туораппыттара. Иван Галкин дьаһааҕы хомуйууга бэйэтэ билэринэн, кытаанахтык, сорох ардыгар күүһүнэн дьаһанан барбыта, сороҕун бэйэтигэр хаалларан, сороҕун сулууспалаах дьонугар түҥэтэн дьон сөбүлээбэт быһыыта үөскээбитэ. Кини баксинскэй кинээс Тусерга сиригэр кимэн киириини тэрийбитэ. Элбэх киһи билиэҥҥэ түбэһэр, ол иһигэр оҕолор уонна дьахталлар, бу кэннэ Тусерга дьаһаах түһээнин төлүүргэ тиийэр. Күүһүнэн, кыһарыйыынан, тус кытаанах майгытынан Галкин олохтоох нэһилиэнньэҕэ олох сөбүлэппэтэҕэ, абарыы-сатарыы элбэх этэ. Көмүскэнэр сыаллаах сахалар сэбидэниилээх сэриигэ киирэргэ күһэллибиттэрэ. 1634 сыллаахха Иван Галкин хаһаахтары уонна промышленниктары кытта, уопсайа 50 киһи буолан, иирсээни саҕалаан баран кыайбакка остуруоктарын диэки чугуйбуттара. Сахалар эккирэтиһэн тохсунньу 9 күнүгэр остуруогу төгүрүйбүттэрэ. Ол эрэн, олунньу 28 күнүгэр төгүрүйүү эрэһиимэ уһуллубута, барыллаан этиинэн, кинээстэр бэйэлэрин икки ардыларыгар иирсээн тахсыбыт буолуон сөп. 1636 сыл сайыныгар саҥа бастаанньа тахсыбыта, төрүөттээччилэр сахалар, Бөтүҥнэр биистэрэ этэ. Онтон кэлин Хаҥаластарынан салҕаммыта, икки аҕа уустара сыһыаннаһыыларыгар сөбүлэҥ тахсыбакка, нууччаларга бэриниилээх Бороҕотторго саба түспүттэрэ. 1637 сыл саҥатыгар Галкин атамаан сэбилэниилээх күүһэ кимэн киирэн хаҥаластары кыайбыттара уонна бастаанньаны түмүктээн, дьаһааҕы төлүүргэ модьуйбуттара. Салгыы 1639 сыллаахха өссө биир бастаанньа буолар, Алдан сахата Оилга тэрийэр, улахан аптарытыата суох балыксыт — саха орто таһымнаах нэһилиэнньэтин бэрэстэбиитэлэ. Бастаанньа хас да хаһаахтар этэрээттэрин самнарбыта уонна сулууспалаахтары, промышленниктары холботолообута. Ол эрэн тойоттор үксүлэрэ нууччалар диэки этилэр^[10][16][17].

1642 сыллааҕы бастаанньа нуучча дьаһааҕы хомуйааччыларын этэрээттэригэр уонна үлэҕэ сылдьар бырамыысаланнас дьонугар саба түһүүнэн олунньу ыйга саҕаламмыта. Нуучча саарыстыбатын утары барыыга элбэх сахалар, аҕа уустара бааллар этэ. Кулун тутар саҥата 700 тахса киһи Саха остуруогун төгүрүйэ, ыла сатаабыттара. Сэрии хамаандатын салайааччы Пётр Головин бастаанньаҕа турбут дьону кыайар уонна сатамматах төгүрүйүү кэннэ 23 киһини буруйдаан өлөрөр. Головин көмөлөһөөччүлэрэ Матвей Глебов уонна судаарыстыба суутугар эппиэттээх салаайаччы (дьяк) Филатов, кини ыытар дьаһаах төлөбүрүн эрэһиимин кытары сөпсөспөккө буолуон сөп, утары бараллар. Головин кинилэри «сахалар бастаанньаларын бэлэмнэниилэригэр кыттыбыттарын иһин уонна таҥнарыы» диэн буруйдуур^[18].

Сэбиэскэй историяҕа 1642 сыллааҕы түбэлтэлэр, кыраайы салайааччылар талбыттарынан дьаһайаннар уонна дьаһаах түһээнин төлөбүрэ кытаатан бастаанньалар буолбуттар диэн этиллэр. Онтон бастаанньаларга кыайтарыы биричиинэтинэн сүрүннээн тойоттор таҥнарыылара уонна биистэр икки ардыларыгар өйдөспөт буолуу суруллар^[19]. Ол да буоллар сорох аныгы чинчийээччилэр 1642 сыллааҕы түбэлтэлэргэ сахалар, судаарыстыба туһугар үлэлиир дуоһунастаах дьон уонна бырамыысаланнас үлэһиттэрин икки ардыгар өйдөспөт буолууттан иирсээннэр тахсыбыттарын бэлиэтииллэр^[20].

Салгыы буолар хапсыһыылар, иһинээҕи иирсээннэр буолаллар. 1676 сыллаахха Ярканскай волост тойоно Балтуга Тимиреев бэйэтин аҕа ууһуттан 70—80 киһилээх, ыраахтааҕы былааһыгар бэринэртэн аккаастанарын биллэрэн, сэриигэ киирэр. Кини утары улахан этэрээт кэлэн, кыайтарар. 1682 сыллаахха Дженник салайааччылаах хаҥалас сахалара хаһаахтар утары бүтэһик киирсии саҕаланар. Онно сахаларга нууччаларга хайдыһыыны таһаарааччы дьон сыылынайдара уонна олохтоох нэһилиэнньэни кытта аймахтаспыт хаһаахтар кыттыспыттар^[21][22].

1620 сыллаахха Тобольскайга туспа кафедралаах Сибиирдээҕи епархия олохтоммута ^{[К 6]}. Кини састаабыгар Саха сирэ 1731 сыллаахха диэри сылдьыбыта; онтон 1853 сылга диэри — Иркутскай епархия этэ. Нуучча хаһаахтара илин диэки барыыларыгар епархия хабар сирэ улаатан испитэ. Мантан сиэттэрэн XVII үйэ иккис аҥарыгар Тобольскайдааҕы митрополия 3 көрүҥҥэ арахсан, алта дэһээтэйтэн турар (XVIII үйэ саҕаланыыта) саамай улаханнара Дьокуускайдааҕы. Духуобунай биэдэмистибэ Саха кыраайын сиригэр-уотугар кырдьаҕас киининэн Дьокуускайдааҕы Спасскай эр дьон манастыыра, бу итэҕэлгэ дьону тардар үлэлээх-хамнастаах киин этэ^[24][25][26].

Саха сиригэр христианство тарҕаныыта — XVII үйэ бастакы аҥара. XVIII үйэ саҕаланыыта бырабыыталастыба илиҥҥи христианскай итэҕэлгэ олоҕуран дьаһаах төлөөччүлэргэ күһэйиилээх сыһыаны боборо. Ол эрэн саҥа сүрэхтэммит эр дьону төһө кыалларынан «судаарыстыба сулууспатыгар» киллэрэллэрэ, онтон дьахталлары, христианскай итэҕэллээхтэр сокуоннарынан, нууччаҕа, судаарыстыба туһугар үлэлиир сулууспалаахтар истэриттэн саҥа сүрэхтэммит эр дьоҥҥо ойох биэрэллэрэ. XVIII үйэҕэ Саха сирин төрүт олохтоох дьонун маассабайдык итэҕэлгэ киллэрии үлэтэ ыытыллыбыта уонна 1820-с сыллардаахха түмүктэммитэ. XVII үйэҕэ таҥара дьиэлэрэ нууччалар олохсуйбут сирдэригэр тутуллаллара. Салгыы таҥара дьиэлэрин тутуу итэҕэли ылыы сайдыытынан тэҥҥэ тэнийэн испитэ уонна XIX үйэ бастакы аҥарыгар Саха уобалаһын бары улуустарыгар тутуллубуттара. Бастатан туран, сүрэхтэнээччи дьон нууччалартан тутулуктаах төрүт олохтоох дьон этэ — кулуттар, билиэннэйдэр, судаарыстыба туһугар үлэлиир сулууспалаахтар кэргэттэрэ. Нууччалары кытта саха дьахталларын холбоһуулара аа -дьуо киһи соһуйбат көстүүтэ буолан барбыта. Булкаас дьиэ кэргэнтэн төрөөбүт оҕолору «русский прижиток» диэн ааттыыллара; кинилэри нууччалар ахсааннарыгар киллэрэллэрэ. Бастакы кэмҥэ сүрүннээн кыаммат араҥа чэпчэтиилэри, бэлэхтэри туһанаары сүрэхтэнэр эбит. Үксүлэрэ судаарыстыба түһугар үлэлиир сулууспалаахтар испииһэктэригэр киирэн, үлэлээн килиэбинэн уонна солкуобуйанан хамнас аахсаары сөбүлэһэллэр. Сорох ардыгар тойоттор эмиэ сүрэхтэнэллэрэ, оччоҕо "боярин уола " диэн ааттаналлара. 1780 сыл бүтэһигиттэн саха нэһилиэнньэтин маассабайдык итэҕэлгэ сыһыары үлэтэ барбыта. Духовенство элбэх таҥараланыыны боборо уонна саҥа сүрэхтэммит дьон сокуоннары, христианскай итэҕэлгэ сиэри-туому тутуһалларын ирдиирэ. Ойуун уонна атын итэҕэл маллара-саллара тута былдьаналлара. 1769 сыллахха Екатерины II ыйааҕын кэннэ, бары саҥа сүрэхтэммит дьоҥҥо саҥа ааттар уонна араспаанньалар бэриллэллэр. Олохтоох нэһилиэнньэҕэ сөпкө ааҕар-суруйар буолуу тарҕанан барар. Бу таҥара литературата кэлиитин уонна таҥара оскуолалара арыллыыларын кытта сибээстээх. Таҥара литературата саха тылын үөрэтиигэ эмиэ салайбыта. 1819 сыллаахха Иркутскайга саха тыллаах бастакы кинигэ бэчээттэммитэ. Судаарыстыбаҕа төлөнөр дьаһаах түһээниттэн босхолооһун сибиир норуоттарын итэҕэлгэ киллэрии бэлиитикэтин сүрүн чааһа этэ. Сүрэхтэнии сиэрин-туомун ааспыт дьоҥҥо дьаһаах түһээниттэн уонна да атын төлөбүрдэртэн босхолоноллорун туоһулуур 5 сыл болдьохтоох билиэт, докумуон биэрэллэрэ (1765 сыл муус устар 6 күнүгэр тахсыбыт Екатерины II укааһын кэннэ болдьох 3 сылга уларыйбыта). Христианизация үлэтин тэтимирдэр сыаллаах 1764 сыллаахтан Илин Сибииргэ «итэҕэл үөрэҕин тарҕатааччы» (веропроповедник) диэн ааттаах анал дуоһунас киирбитэ . Олохтоох нэһилиэнньэ сүрүн маассата христианствоҕа XVIII—XIX үйэлэр кирбиилэригэр кыттыспыта^[27].

1760 -с сыллардаахха бырабыыталастыба урааҕынан Сибииргэ дьаһаах (түһээн) төлөбүрүн уларытыытын тэрийии туһунан быһаарыы ылыллыбыта. Бу уларыйыы воеводскай дьаһалталарга бэрик ылыы көрдөрүүтэ муҥутууру куоһаран аһара улааппытын кытта сибээстээх. Балаһыанньаны тупсарар туһуттан дьаһаах хамыыһыйата олохтонор. 1766 сыллаахха олунньу ыйга анал Дьокуускайдааҕы хамыыһыйа тэриллэр уонна 1766 сыл сайыныттан үлэтин саҕалыыр. Хамыыһыйа кылаабынай сыалынан төлөбүр систиэмэтин бэрээдэктээн, түһээн хомуурун элбэтэр сорук буолар. Уларыта тутуу соруга дьаһаах төлөөбүт дьон испиэһэктэрин оҥоруу, дьаһаах саҥа төлөбүрүн кээмэйин быһаарыыга түһээн хааһынаҕа киирэригэр төлөбүр иэһин суох оҥоруу. Дьаһаах уонна сири туһаныы сибээстэрэ «сиринэн дьаһаах» бириинсибинэн ыытыллыбыттара. Дьаһааҕы төлүүргэ аны биирдиилээн буолбакка кэллэктиибинэй диэҥҥэ көспүтэ: нэһилиэктэргэ уопсай суумма олохтонор буолбута. Ол иһинээҕи төлөбүр дьаһаах төлүүр дьон быһаарыытынан, кинээстэр салайыыларынан уопсай сүбэнэн оҥоһуллар этэ. Бу түмүгэр сири үллэстии баар буолбута уонна түөлбэнэн дьаһанар кыахтаммыттара. Сири маннык туһаныыга үчүгэй сирдэр син биир уруккутун курдук тойотторго эбэтэр кыахтаах баайдарга хаалар этилэр. Бастакы дьаһаах хамыыһыйата социальнай уонна экономическэй өттүгэр улахан оруолу оонньообута. Кини быһаарбыт сүрүн соруктара: аманааттара уонна дьаһаах хомуйар туспа дьоно суох оҥоһуллар гына анал бэрээдэк олохтоммута, хайаан да түүлээҕинэн төлөнөр диэн күһэйии сотуллубута, харчынан да төлүүр кыах үөскээбитэ, дьаһаах төлөбүрүгэр саас бигэргэммитэ (16 саастан 60 сааска диэри). Хамыыһыйа үлэтин түмүгэр олохтоох былаас аҥар кырытыыттан кыттыһыыта тохтотуллубута уонна аҕа уустар баһылыктарын эбээһинэстэрэ, бырааптара кэҥээбитэ. Аны билигин, сирэ суох хаалбат курдук, сүөһү тутар дьоҥҥо ханнык да түгэҥҥэ түһээни төлүүр сорук турбута. Холобура, түһээн эрдэ сүөһү төбөтүн ахсаанынан буоллаҕына, бу кэмтэн от охсуллубут сиринэн төлөнөр буолар. 1769 сыллааҕы Хамыыһыйа укааһынан Саха сирин дьаһаах төлөөччүлэригэр түһээни хайаан да кииһинэн буолбакка, атын да көрүҥ түүлээҕинэн эбэтэр харчынан төлүүллэрэ көҥүллэнэр; түһээни төлөөбөт дьон улуустарга олороллоро көҥүллэммэт, тастан киирии суох буоларын курдук сирдэр күрүөлэнэллэр^[28][29].

Сэбиэскэй кэм иннинээҕи историяҕа , XVIII үйэ саҕаланыаҕыттан Сибиири Арассыыйаҕа холбооһун бас бэриннэрии эбэтэр сэриинэн ылбыт курдук көрүллэрэ. Сибиир историятыгар И. Э. Фишер эрдээтээҥҥи үлэтигэр «Сибирская история с самого открытия до завоевания сей земли российским оружием» диэн ааттаах. Бастакы сибиирдээҕи суруйуулар маннык ааттаахтар: «О покорении Сибири», «История покорения Сибирского царства». Эрдэтээҥҥи сэбиэскэй историяны чинчийээччилэр М. Н. Покровскай торумун тутуһаллар. Онно этиллэринэн нууччаттан атын омук Арассыыйа судаарыстыбатыгар холбоһуута «муҥутуур өстөөх». Ол да буоллар ыраахтааҕы бырабыыталастабатын өттүттэн XVII үйэ иккис аҥарыттан саҕаламмыт «көмүскээһин» бэлиитикэтэ баара билиниллибитэ^[30]. С. А. Токарев суруйарынан,1632—1642 сылларга сирдэри сэриилээн ылыы буолбута диэн^[31].

1930-с сыллар саҕаныыларыттан 1930-с сыллар ортолоругар диэри биир торум киэҥ билиниини ылар, онно этиллэринэн XVII—XIX үйэлэр сибиир сирдэрин Арассыыйаҕа холбооһун, төрүт олохтоох дьон усулуобуйаларыгар олоҕуран номнуо «муҥутуур кыра өс» диэн этиллэр, онтон «сэриилээн ылыы» (завоевание) диэн тыл «холбоһуу» диэн тылынан солбуллар. В. А. Тураев историяны чинчийээччи суруйарынан , В. И. Шунков сөпкө эппит, «холбоһуу» диэн тыл ордук сөп түбэьэр, дьиҥнээх, бу тылга остуоруйа араас кэрдиис кэмнэрэ чаҕылхайдык, туох баарынан көстөр — манна баар сэриилээн да ылыы, бэйэ баҕатынан да холбоһуу^[32]. Онтон омук сиринээҕи историографияҕа Саха сирин норуоттара уопсай сибиир ахсааныгар киирэ сылдьаллар, онон Нуучча судаарыстыбатын бэлиитикэтигэр чопчу ураты учуоттаммат, дьиҥэр ыраахтааҕы бырабыыталастыбата мэлдьи олохтоох нэһилиэнньэ култуурунай уратыларын ахсааҥҥа ылар этэ^[30].

А. П. Окладников Саха сирин Арассыыйаҕа холбооһуҥҥа аан бастакынан «киллэрии» диэн тиэрмини туттарга эппитэ. Кини этиитин С. В. Бахрушин уонна С. А. Токарев өйөөбүттэрэ. Онтон Г. П. Башарин «киллэрии» диэн тылга «бэйэ баҕатынан» диэн тылы эбиини киллэрбитэ (дьиҥэр Башарин суруйарынан, «бэйэ баҕатынан» диэн тылы бастакынан С. А. Токарев туттубута)^[33][34]. 1970-ссылларга сэбиэскэй историографияҕа Сибиир сирдэрин Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар баҕа өттүнэн холбооһун кылаабынай балаһыанньаны ылбыта.

Л. М. Горюшкин уонна Н. А. Миненко баҕа өттүнэн холбоһуу торумугар сөбүлэспэтэхтэрэ. Ф. Г. Сафронов «холбооһун» диэн өйдөбүлгэ төннөр наада, ол ордук диэн санаатын эппитэ, тоҕо диэтэххэ ити өйдөбүлгэ эйэлээх да, күһэйиилээх да түбэлтэлэр тэҥҥэ ойууланаллар диэн быһаарбыта^[33].

Бу боппуруоска аныгы чинчийээччилэр санаалара эмиэ араастаһар^[35]. XVII үйэҕэ Өлүөнэ кыраайын Арассыыйа састаабыгар киллэриигэ 2 киэҥник биллэр санаа баар: сэбиэскэй историктар сүрүннээн Сибиир Сирдэрэ Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар эйэлээхтик киирбиттэрэ диэн этэллэр, онтон омук сиринээҕи чинчийээччилэр Сибиир уонна Уһук Илин төрүт олохтоох норуоттара утарыласпыта диэҥҥэ болҕомтотун ордук уурар^[36]. В. Е. Васильев этэринэн, Саха сирэ Арассыыйа састаабыгар киириитин боппуруостара билигин да аһаҕас, ол туһунан «Саха сирэ» улахан историческэй-култуурунай атлас бигэргэтэр, онно «холбооһун», «баһылааһын», «киллэрии» уонна «кыттыһыы» диэн тыллар бииргэ туттуллаллар^[37].

Быһааран биэрии

Төрүт матырыйааллар