Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Байанай алгыһа

Байанай алгыһа (нууч. Благословение Байаная) — 1900 сыллаахха суруллубут Алексей Елисеевич Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй айымньыта. Бу 133 устуруокаттан турар хоһоонунан суруллубут алгыс саха суругунан уус-уран литературатын бастакы айымньыта буолар[1].

Устуоруйата

1887 сыллаахха Өксөкүлээх Өлөксөй Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрэн баран, дойдутугар Боотур Уус улууһугар (билигин Таатта улууһа) үс сыл суруксутунан үлэлээбит. «Байанай алгыһын» 1900 сыллаахха Уучай диэн төрөөбүт алааһыгар (билигин Таатта улууһун Амма нэһилиэгин Чычымах сэлиэнньэтэ[2]) олорон, булчут тылыттан чочуйан суруйбут[3].

Айымньы 1923 сыллаахха «Материалы по верованиям якутов» диэн Кулаковскай билим-чинчийэр үлэлэрин хомуурунньугар сахалыы уонна нууччалыы тылынан тахсыбыт[4]. Онтон 1925 сыллаахха икки туомнаах айымньыларын хомуруунньугун иккис кинигэтигэр тахсыбыт[5].

Аныгы кэмҥэ айымньы туспа кинигэ быһыытынан «Бичик» кинигэ кыһатыгар 2000 уонна 2003 сыллардаахха үс тылынан тахсыбыт: сахалыы, нууччалыы (А. С. Ольхон тылбааһыгар) уонна ааҥыл тылынан (В. В. Петров тылбааһыгар)[6].

Ис хоһооно

Айымньы Булчут аатыттан этиллибит, кыыллар, көтөрдөр араҥаччыларыгар — тыа иччитигэр Байанайга туһаайыллыбыт алгыс буолар. Онуоха Байанай диэн тоҕус ини-бии бүттүүн ааттара буоларын, оттон кинилэртэн улаханнара, баһылыктара Барыылаах дэнэрэ быһаарыллар[7][8][9].

Ол курдук, айымньыга Баай Барыылаах Байанай аҕыс ини-биитэ ахтыллаллар:

  • Бараахы Сүүрүк;
  • Кураҕаччы Сүүрүк;
  • Куралай Бэргэн;
  • Тыҥырахаан Быһый;
  • Туолдьут Бэргэн;
  • Элик Бэргэн;
  • Алып Самнаҕай;
  • Күөкэй Боллох[7].

Алгыс диэн үтүө түмүгү көрдөһөн анал тыл этиитэ буолар, ол эбэтэр Булчут Барыылаах Байанайтан уонна кини ини-биилэриттэн «Мурун анныттан булта булан кулу, атах анныттан алта айан кулу!» диэн көрдөһөр:

Адаар муостааххыттан,

Атырдьах атахтааххыттан амсат!

Бодоҥноох тобуктааххыттан,

Буомнаах сүhүөххүттэн бултат!

Сымнаҕас сыалаахыттан,

Сылаас тыыннаахыттан сымсаттар!

Ардай анаҕастааххыттан,

Адьырҕа кыылгыттан айан-кэрдэн кулу!

Кулу-хара кыдааннаахыттан,

Күндү-үтүө түүлээххиттэн

Күөйэ-көрсө көтөн кулу![7]

Маны таһынан, Булчут үрэх («хотун эбэлэрим»), хайа уонна сир иччилэригэр («уолаттар») туһаайан этэр. Алгыс этиитин кэмигэр Булчут иччилэргэ уот оттон, арыынан, үрүҥ аһынан (тунаҕынан) аһатар:

Аал уотунан айахтаан

Аhатан эрэбин!

Күөх уотунан күөмэйдээн

Күндүлээн эрэбин!

Аҕам анах

Ардахтаах арыыта,

Туҥуй анах

Тордохтоох тунаҕы![7]

Алгыс «Төлкөлөөх түөнэ, мађан түөрээх! Тэхтиргэ тэптэрэр, Очурга ођустарар буолаайађыный! Туску-уо!..» диэн тылларынан түмүктэнэр[7]. Ол аата Булчут эппит алгыһын түмүгэр түөрэх кэбиһэр — булда табылларын-табыллыбатын билгэлээри, туох эмит тээбирини (үксүгэр хамыйаҕы) үөһэ күөрэччи быраҕар. Хамыйах тиэрэ түстэҕинэ табыллыыны, оттон умса түстэҕинэ табыллыбат буолууну көрдөрөр[10].

Тутула

Айымньыны бу курдук түһүмэхтэргэ араарыахха сөп:

  • Иччилэргэ туһаайыы;
  • Үүммүт күн уратытын, түгэн үрдүк суолтатын ойуулааһына;
  • Төрүт үгэстэри кылгастык ахтан аһарыы;
  • Көрдөһүү:
    • Ситиһиилээх бултааһын, табыллыы туһунан;
    • Булт баҕалаах көрүҥнэрин туһунан;
  • Айах тутуу (уоту аһатыы);
  • Атын иччилэргэ туһаайыы;
  • Сэрэтии;
  • Түөрэх кэбиһии[11].

Айымньыга Байанай уобараһа

Баай Барыылаах Байанай айымньыга бу курдук ойууланар:

Кыһыл саһыл кыалыктаах,

Хара саһыл хаппардаах,

Быалаах кэрэмэс кымньыылаах,

Ойдоох буурай оонньуулаах…[7]

Уратыта

Айымньыга уос номоҕун көрүҥнэрэ — хоһоонунан алгыс уонна үһүйээн холбоспуттар.

Тылыгар-өһүгэр саха фольклоругар киэҥник туттуллар ньымалар көстөллөр: параллелизм, хатылааһын, тэҥнээһин, гипербола, метафора, тыыннаҕымсытыы (нууч.) (сах.[12].

Суолтата

Саха литературатыгар

«Байанай алгыһа» саха суругунан уус-уран литературатын бастакы айымньытын быһыытынан билиниллэр. Кулаковскай кэнниттэн, кинини утумнаабыт, саха литературатын салгыы сайыннарбыт элбэх суруйааччы баар буолбут.

2025 сыллаахха бу айымньы суруллубута 125 сыла буолбут, онуоха Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «Саха суругунан литературатын 125 сыла» диэн уопсай аатынан үгүс тэрээһиннэр буолан ааспыттар[1].

Маны сэргэ, Өксөкүлээх Өлөксөй «саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, сырдатааччы, философ-гуманист, Саха сирин бастакы учууталларыттан биирдэстэрэ, төрөөбүт дойдутун устуоруйатын уонна култууратын чинчийээччи» диэн сыаналанар[13].

Төрүт култуураны үөрэтиигэ

Чинчийээччилэр бу айымньы нөҥүө элбэҕи үөрэтиэххэ сөп диэн бэлиэтииллэр:

  • Саха киһитэ олоҕу көрүүтүн;
  • Саха киһитэ айылҕа иччилэригэр итэҕэлин;
  • Үгэс, итэҕэл этнография өттүттэн;
  • Булт сиэрин-туомун;
  • Киһи уонна айылҕа сыһыаннаһыыларын.

Билиҥҥи олоххо

  • «Байанай алгыһын» 8-с кылаас үөрэнээччиилэрэ төрүт литература уруогар ааҕаллар[11];
  • Айымньыга ойууламмыт үгэстэри булчуттар, балыксыттар билигин да тутуһаллар[8].

Библиография

  • Материалы для изучения верований якутов / А. Е. Кулаковский. — Якутск : Тип. Н.К.П., 1923. — 108 с. ил.; 23 см. — (Зап. Якут. краев. геогр. о-ва).
  • Кулаковскай. Ырыа-хоһоон / Өксөкүүлээх Өлөксөй (А. Кулаковскай) . — Дьокуускай : Судаарыстыба кинигэ таһаарар сирэ, 1924—1925. Ч. 2. — 1925. — 169 [3], с.
  • Байанай алгыһа = Благословение Байаная = A blessing of Bayanai / А. Е. Кулаковскай- Өксөкүлээх; пер. на рус. яз. А. С. Ольхона; на англ. яз. В. В. Петрова; худож. И. Ю. Пестряков; предисл. Е. Алексеев. — Дьокуускай : Бичик, 2000. — 47 c.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Саха суругунан литературата төрүттэммитэ 125 сыла. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  2. ↑ Экспедиция “Эйгэ ситимэ” завершает свое путешествие. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  3. ↑ Саха суругунан литературатын 125 сыла — МКУК "Таттинская МЦБС"(биллибэт). taattalib.ru. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  4. ↑ Материалы для изучения верований якутов - А.Е.Кулаковский. — 1923.
  5. ↑ Ырыа-хоһоон, Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  6. ↑ Байанай алгыһа = Благословение Байаная = A blessing of Bayanai, Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 Кулаковскай А Е Өксөкүлээх Байанай алгыһа, calameo.com. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  8. ↑ 1 2 admin. Образ духа охоты Байаная в якутской прозе - Меридиан, Меридиан (6 Кулун тутар 2023). Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  9. ↑ Бутуйар сатаммат(биллибэт). www.sakhaparliament.ru. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  10. ↑ түөрэх (рус.). SakhaTyla.Ru - Якутский словарь. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  11. ↑ 1 2 Infourok. А.Е.Кулаковскай «Байанай алгыьа» (Медиаурок по якутской литературе 8 классе).: презентации для подготовки на Инфоурок(биллибэт). Инфоурок. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  12. ↑ Заклинание Байаная. Литературный музей им. П.А. Ойунского. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.
  13. ↑ 145-летие со дня рождения мыслителя и патриота народа Саха Алексея Елисеевича Кулаковского-Өксөкүлээх Өлөксөй. nikolaevcentre.ru. Сигэнии күнэ: 20 Муус устар 2026.

Категориялар