Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Иэйэхсит

Иэйэхсит — саха итэҕэлигэр, Айыы үөрэҕинэн, иккис халлааҥҥа олорор айыы. Кини баар буолан айылҕа сайдар, үүнэр-чэчириир, оттон киһи чөл өйдөөх-санаалаах уонна эттээх-сииннээх диэн сахалар итэҕэйэллэрэ. Иэйэхсит киһини амарах, эйэҕэс оҥорор, бары куһаҕантан сэрэтэр, араҥаччылыыр аналлаах.

Сүрүн уратылара

  • Халлаана (хаттыгаһа): иккис;
  • Кэмэ — ыам ыйа (саха төрүт ааҕыытынан, бу ый — сыл бастакы ыйа, сайын саҕаланар ыйа, ол эбэтэр сиргэ Иэйэхсит Айыы Хотун түһэр кэмэ. Иэйэхсит түстэҕинэ уйгу-быйаҥ үөскүүр. Бу кэмтэн айылҕа уһуктан, от-мас көҕөрөн, сир-дойду киэркэйэн барар);
  • Тас көрүҥэ: дьүһүнүнэн нүөл эттээх-сииннээх кэрэ дьахтар курдук ойууланар. Алгыстарга «көлөһүннээх сүүстээх, күүгэннээх хоннохтоох» диэн туойаллар, бу кини быйаҥы бэлиэтиир көстүүтэ буолар;
  • Бэлиэтэ — кэҕүөр ойуу (ынах ойуу; үүнэр күүһү көрдөрөр);
  • Сүрүн туома — салама ыйааһын (айылҕаны кытта ситими күүһүрдэр);
  • Киэлитэ (киһи этигэр-сиинигэр туох нөҥүө киирэрэ): ис-үөс (нууч.) (сах.;
  • Айымньыта: П. А. Ойуунускай «Сайын кэлиитэ» (Л. А. Афанасьев — Тэрис суруйбутунан, бу айымньыга Иэйэхсит алгыһа түмүллэн суруллубут)[1].

Күүһэ уонна дьоҕура

Айыы итэҕэлинэн, Иэйэхсит, эмиэ Айыыһыт курдук, үөскэтэр уохтаах, ол иһин кини туһунан «биири биэс гынар, биэһи биэс уон гынар» диэн этэллэр. Кини күүһэ илиитин, атаҕын уонна көлөһүнүн нөҥүө бэриллэр.

  • Илиитэ: Иэйэхсит илиитэ үс сүрүн уратылаах. Бастакыта — сылаас, бу сылааһынан оту-маһы көҕөрдөр, киһини үтүөрдэр. Маннык илиини «иһэҕэйдээх» дииллэр, ол эбэтэр чэбдигирдэр, саҥардар күүстээх. Иккиһэ — сымнаҕас, бу илии оту-маһы алдьаппат, киһини ыарытыннарбат, мөлтөөбүтү чөлүгэр түһэрэр. Үсүһэ — «илгэлээх», ол аата быйаҥы үөскэтэр. Иэйэхсит илиитин дьоҕурун ылбыт киһи иитэр сүөһүтэ түргэнник төлөһүйөр, үүннэрэр үүнээйитэ астаах буолар.
  • Атаҕа: Кини үктэммит сиригэр үс сылы быһа өн-быйаҥ түһэр диэн итэҕэйэллэр.
  • Көлөһүнэ: Иэйэхсит өлгөм көлөһүннээх, сиргэ таммалаабыт көлөһүнэ эмиэ быйаҥ буолар. Онон Иэйэхсит этэ-сиинэ бүтүннүү быйаҥы төрүттүүр, барытын тупсарар, үтүөрдэр дьоҕурдаах.
  • Өҥ: Иэйэхсит окко-маска, кыылларга, көтөрдөргө өҥү биэрэр. Өҥ диэн айыы күүһэ түмүллүбүтэ ааттанар. Киһи аһы-үөлү сиэн, онтон күүс ылар, бу күүс киһиэхэ киирэн өҥ буолар. Өҥ, ол эбэтэр киһи тыыннаах буолар күүһэ, Сүрү үөскэтэр[1].

Киһиэхэ сабыдыала

Иэйэхсит киһиэхэ араастык киириэн сөп. Кини улаханнык киирбит киһитин «Иэйэхсит түспүт киһитэ» дииллэр. Бу үс кукка түһэриттэн тутулуктаах:

  • Салгын кукка Иэйэхсит түстэҕинэ, киһи олус үтүө санаалаах буолар уонна онон дьону эмтиир, оту-маһы тупсарар.
  • Буор кукка түстэҕинэ, киһи этэ-сиинэ ураты үтүө сабыдыалы биэрэр дьоҕурданар. Маннык дьон ытыстарынан тутан, харахтарынан көрөн, силлээн эмтиир кыахтаналлар.
  • Ийэ кукка түстэҕинэ, киһи дьон кэскилин тупсарар дьоҕуру ылар.

Иэйэхсит сиргэ ыам ыйыгар түһэр. Бу кэмҥэ кини сабыдыалынан от-мас көҕөрөр, дьон майгыта тупсар. Итэҕэл быһыытынан, бу кэмҥэ төрөөбүт оҕолор Иэйэхсит майгытын иҥэринэллэр.

Иэйэхсит кири-хоҕу сөбүлээбэт. Ол иһин ыам ыйыгар ыраастанар, дьиэни-уоту, күрүөнү-хаһааны өрө тардар ирдэнэр. Кирдээх, ыһыллаҕас буолуу кинини тэйитэр. Итини таһынан, кыаммат, буомтуйбут дьону күлүү-элэк оҥостор киһиттэн Иэйэхсит тэйэр, онтон сэт үөскүүр. Күлүү-элэк гынар киһи бэйэтэ сотору бодоҥ буолар. Хардарыта өйөһүү дьон сүрүн күүһүрдэр[1][2].

Сэттэ Иэйэхсит

Тэрис «Айыы суолун» торумунан, биир курдук эрээри, сэттэ аҕас-балыс Иэйэхситтэр бааллар. Кинилэр тус-туспа ыал буолан олороллор. Бастакы үс иэйэхсит алгыһын ылбыт киһи айылҕаны кытта ситимэ күүһүрэр; биэс ыалга сылдьыбыт киһи чөлө тупсар, оттон сэттэ ыалга барытыгар сылдьыбыт киһи «Толору Иэйэхситтээх» диэн ааттанар уонна кэскилэ чөл буолар диэн ааҕыллар.

Аан Иэйэхсит

Кини тыына киһиэхэ киирдэҕинэ, киһи айылҕаны кытта ыкса дьүөрэлэһэр. Сүрүн туома — салама ыйааһын. Кэс тыла: «Аһыыр эккин (аскын) харыстаа».

Иһэгэй Иэйэхсит

Кини тыына киһиэхэ айылҕа иччилэрин кытта быстыспат ситими олохтуур. Салгын кукка сыстыбатаҕына, киһи айылҕаны алдьатар санааланар. Буор кукка олохсуйбатаҕына, киһи айылҕа иччилэрин тэйитэн, доруобуйата мөлтүүр.

Күн Иэйэхсит

Кини тыына киһиэхэ кутун-сүрүн харыстанар айыы санаатын биэрэр. Сүрүн туома — айыы ситимин тутуу. Кэс тыла: «Чэгиэн буол». Салгын кукка сыстыбатаҕына, өй-санаа көтөр, оттон буор кукка олохсуйбатаҕына, эт-сиин кэбириир.

Мичил Иэйэхсит

Кини тыына киһи күлүгүн харыстыыр айыы санаатын биэрэр. Сүрүн туома — күлүгү ыраастааһын. Кэс тыла: «Утумҥун көннөр». Күлүк диэн киһи уруккута уонна инникитэ диэн суолтаҕа туттуллар; кэнники күлүк диэн киһи урукку олоҕо уонна урут олорон ааспыт өбүгэлэрэ барыта; инники күлүк диэн киһи инникитин олоруохтаах олоҕо уонна кини ыччатын олоҕо; ортоку күлүк диэн киһи бүгүҥҥү олоҕо.

Налыгыр Иэйэхсит

Кини тыына киһи тула күрүө үөскэтэр. Сүрүн туома — күрүөлэнии. Кэс тыла: «Бэйэҕин харыстан». Күрүө — киһини араҥаччылыыр, айылҕаны уонна айыылары кытта ситимниир эйгэ. Салгын кукка сыстыбатаҕына, дьайдар киирэллэр, оттон буор кукка олохсуйбатаҕына ыарыы кэлэр.

Күөгэл Иэйэхсит

Кини тыына киһи «былытын» харыстыыр айыы санаатын биэрэр. Сүрүн туома — былыты чэпчэтии. Кэс тыла: «Сөбү тутус». Былыт — салгын кут туругун көрдөрөр өй-санаа. Былыт чэпчэки буоллаҕына, киһи сүргэтэ үрдээн, айар кыаҕа улаатар.

Эдьэн Иэйэхсит

Кини тыына киһиэхэ чөл буолууну хааччыйар. Сүрүн туома — куту көтөҕүү. Кэс тыла: «Сэниэлээх буол». Куту көтөҕүү диэн Айыы суолун арыйыы. Бу суол арылыннаҕын аайы, киһи чөл буолар сэниэтэ элбиир[3].

Быһаарыылар

Литература

  • Афанасьев Л. А. (Тэрис) Айыы үөрэҕэ / ред. П. Н. Федоров ; рец.: Илларионов В. В., Никифоров В. М. ; киирии тыл. авт. В. В. Илларионов. — Дьокуускай: Ситим, 1993. — 183 с.
  • Айыы үөрэҕэ : Саха кэскилэ, Кут-сүр / отв. за вып. Л. А. Афанасьев и др.. — Якутскай: [и. с.], 1990. — [12] с.
  • Тэрис Тэрис Айыы Суола. — Дьокуускай: Бичик, 2002. — 160 с.
  • Р. И. Бравина. Айыыһыт. Иэйэхсит [эппиэттиир ред. У. А. Винокурова]. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 110 с.

Категориялар