Улуу Тойон

Улуу Тойон — аллаараа дойду абааһыларын баһылыктара, Үөһээ дойду олохтооҕо, саха мифологиятыгар ойууну араҥаччылыыр.

Улуу Тойон суор көтөр аҕата, бэйэтэ эмиэ суор буолан көстөр, ол иһин кинини Улуутуйар Улуу Суорун Тойон^[1] диэн ааттыыллар. Бу айыыны уонна суору тэҥҥэ тутан холууллар, саха итэҕэлинэн суор кыыл утуйбат, кыраҕы хараҕынан үс дойдуну барытын курдары көрөр, суор хараҕын сиэбит киһи утуйбат буолар диэн өйдөбүлгэ олоҕурар^[2]. Суор көмөтүнэн тыынар тыыннаахха көстүбэккэ сылдьан^[1], Улуу тойон дьоҥҥо уоту тиксэрбит, үс куттарын таһынан сүрү иҥэрбит.

Ойууттары араҥаччылыыр буолан, мөккүөрү дьүллүүр, тойоннуур, ойууну атаҕастаабыт дьону сууттуур, накаастыыр. Улуу Тойон уонна кини ойоҕун Буус Дьалкын оҕолоро соҕуруу халлаан тоҕус ууһун баһылыктара, үһүйээннэргэ араас кыыллары кытта сибээстээхтэр^[3].

Кэнники чинчийиилэригэр Эргис Г. У. этэринэн, дьоҥҥо сүр иҥэрбитин, уоту бэлэхтээбитин, сиэрдээх сууту тэрийэрин, ойууттарга көмөлөһөрүн иһин Улуу Тойону Айыыларга киллэрэр сөп^[4]. Кулаковскай А. Е. үөрэтэринэн, урукку үһүйээннэргэ Улуу Тойон Айыыларга киирэрэ, оттон билиҥҥи мифологияҕа даҕаатахха, абааһыларга кииирэр, хара ойууттар ыарыы төрдө диэн киниэхэ сүгүрүйэллэр^[5].

Кэккэ үһүйээннэргэ Улуу Тойон атын, үксүгэр хара дьүһүннээх кыыл — эһэ, оҕус, сылгы, тайах буолан кубулунуон сөп.