Өксөкүлээх Өлөксөй

1877 сыллаахха урукку ааҕыынан кулун тутар 4, саҥа истиилинэн кулун тутар 16 күнүгэр Амма өрүс үрдүгэр турар Уучай алааска (билигин Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгин сирэ) төрөөбүтэ.

1886 сыллаахха Чурапчытааҕы биир кылаастаах оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ, 4 сылынан ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.

1891—1897 сс. Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэммитэ; бу үөрэх кыһатын уһулуччу ситиһиилээхтик бүтэрбит бастакы саха буолбута.

Училищены бүтэрэн баран, улууска уонна нэһилиэктэргэ суруксутунан үлэлээбитэ, тутуунан дьарыктаммыта, учууталлаабыта.

Төрөөбүт кыраайын, кини айылҕатын, этнографиятын уонна экономикатын үөрэтэ сылдьан, Саха сирин бары муннуктарыгар кэриэтэ сылдьыбыта.

1919 сыл кулун тутар 11 күнүгэр — Саха уобалаһын хамыһаара В. Н. Соловьев Булуҥҥа хамыһаар дуоһунаһыттан устар туһунан ыйаах таһаарбыт.

1920 сыл кулун тутар 14 күнүгэр Саха күбүөрүнэтин хамыыһыйата амнистия биллэрбит дьон испииһэгэр киллэрбитэ. Атырдьах ыйын 14 күнүгэр Саха күбүөрүнэтин чинчийэр подотделын уус-уран литератураҕа сиэксийэтин сэбиэдиссэйинэн анаммыта. Балаҕан ыйын 2 күнүгэр Илин Хаҥаласка Хачыкаакка учууталынан анаммыта.

1921 сыл тохсунньу саҥатыгар «Красный север» диэн таһаарыыга «Новая транскрипция якутского языка» ыстатыйата бэчээттэммитэ.

Ол сыл «Куорат кыргыттара» хоһоону суруйбута. Сайын Өймөкөөҥҥө баран матырыйаал хомуйбута. Алтынньыга — ахсынньыга «Былыргы саха андаҕара» (нууч. «Старинная якутская клятва») диэн айымньытын суруйбута.

1925 сыл ахсынньытыгар Саха АССР аатыттан Бастакы түүр сийиэһигэр Баку куоракка баран иһэн ыалдьыбыта.

1926 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Москва куоракка өлбүтэ. Москваҕа Даниловскай кылабыыһаҕа (нууч.) (сах. көмүллүбүтэ^[2].

Кулаковскай бастакы айымньылара 1897 сыллаахха нуучча тылынан суруллубуттара — «Вправе ли русские гордиться своим именем?» уонна «Главнейшие достоинства поэзии Пушкина».

1900 сыллаахха кини саха литературатыгар бастакы поэтическай айымньыны — «Байанай алгыһын» суруйбута. 1900-1910-с сс. «Саха дьахталларын мэтириэттэрэ», «Сүүһүн туолбут эмээхсин ырыата», «Кэччэгэй баай», «Өрүс бэлэхтэрэ», «Төрүү илигиттэн түҥнэри төлкөлөөх» уонна да атын бэйиэмэлэри суруйбута.

Айымньыларыгар норуоттар доҕордоһууларын, сырдытыы, үөрэхтээһин наадалааҕын боппуруостарын көтөҕөрө, ыраахтааҕы былааһын, саха тойотторун уонна дьахтар бырааба суох буолуутун утарара. Айымньылара 1920-с сыллар саҕаланыытыгар уонна ортотугар эрэ бэчээттэммитэрэ.

1920-с сыллар саҕаланыытыгар «Сайын кэлиитэ» бэйиэмэни уонна сэбиэскэй былааһы уруйдуур хас да хоһоону суруйбута. Кээмэйинэн, философскай ис хоһоонунан уонна тылын-өһүн уобарастаах буолуутунан Кулаковскай айар үлэтигэр ураты чыпчаалынан «Ойуун түүлэ» бэйиэмэ ааҕыллар^[2].

А. Е. Кулаковскай бэйэтин үлэлэригэр саха уус-уран өйүн-санаатын уонна философскай толкуйун дириҥин, араас өрүттэрин көрдөрбүтэ. Кини саха итэҕэлин үөрэтэргэ устуоруйа уонна этнография хабааннаах норуот номохторун, кэпсээннэрин ырытан, систиэлээн наардаабыта.

Саха тылыгар уонна фольклоругар сыһыаннаах үлэлэрэ ураты суолталаахтар. «Виды животного и растительного царств, известные якутам» («Сахаларга биллэр кыыл-сүөл уонна үүнээйи көрүҥнэрэ») диэн улахан матырыйаалы саха, нуучча уонна латыын тылларынан хомуйбута уонна сиһилии ырыппыта, итинэн Сибииргэ бастакынан флора уонна фауна билим классификациятын оҥорбута. Кыыллар уонна үүнээйилэр сахалыы ааттарын, биология тиэрминнэрин билим эйгэтигэр киллэрбитэ. Кини кыыллар-сүөллэр сүрүн көрүҥнэрин норуот хаһаайыстыбатыгар суолталарын сиһилии суруйбута. Хас биирдии көрүҥ уратыларын уонна уопсай бэлиэлэрин быһааран, биогеография уонна экология хайысхатыгар хас да соругу туруорбута.

А. Е. Кулаковскай Саха сиригэр күн-дьыл туруга уларыйыытын, уһулуччу уустук балаһыанньаларга хайдах тыыннаах хаалар уонна усулуобуйаҕа үөрэнэр ньымалар туһунан 1925 сыллаахха «Автономная Якутия» хаһыакка бэчээттэммит ыстатыйалара билим уонна практическай өттүнэн улахан интэриэһи тардаллар («Грядущая гидра», «Как бороться с малым разливом речек», «Некоторые способы борьбы с неурожаем и его последствиями», «Как образовать сенные запасы» уо. д. а^[2].

• Аҕата — Елисей Васильевич Кулаковский — Дьэҥкир Дьэлиһиэй, 50-ча сылгылаах уонна ынах сүөһүлээх киһи;
• Ийэтэ — Анастасия Николаевна Кулаковская, нууччалыы хааннааҕа үһү; 1922 сыл тохсунньу 2 күнүгэр 84 сааһыгар өлбүтэ^[3];
• Инитэ — Родион, алта саастааҕар уоспаттан өлбүтэ;
• Убайа — Иван Елисеевич Кулаковскай — Оонньуулаах Уйбаан, Таатта улууһун кулубата буола сылдьыбыт; 1921 сыллаахха ытыллан өлөрүллүбүт.
• Кэргэннэрэ:
  • Анастасия Егоровна Оросина — бастакы кэргэнэ, Егор Оросин диэн биллиилээх баай киһи кыыһа, 25 сааһыгар өлбүт;
  • Евдокия Ивановна Лыскова — иккис кэргэнэ, 1924 сыллаахха өлбүт;
• Оҕолоро:
  • Ясон — уола, реальнай училищены бүтэрбит, эдэр сааһыгар өлбүт.
  • Алексей — уола, реальнай училищены бүтэрбит, эдэр сааһыгар өлбүт.
  • Лариса — кыыһа, 32 саастааҕар сэллик ыарыыттан өлбүт. Ийэтигэр тирэх буолан, бииргэ төрөөбүт бырааттарын-балыстарын көрөн, үөрэммэтэх, кэргэн тахсыбатах эбит.
  • Рая — кыыһа, 17 саастааҕар ыалдьан өлбүт.
  • Кулаковскай Реас Алексеевич (08.04.1914—31.05.1993) — иккис кэргэниттэн төрөппүт уола, бэйиэт, суруйааччы.

• Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ М. Е. Николаев 1992 сыл кулун тутар 3 күнүнээҕи Ыйааҕынан Саха сирин норуоттарын духуобунай култууратын тилиннэриигэ уһулуччулаах уопсастыбаннай уонна сырдатар үлэтин иһин А. Е. Кулаковскай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ олохтообута;
• 2002 сыллаахха Дьокуускайга Норуоттар доҕордоһууларын болуоссатыгар Кулаковскайга пааматынньык туруоруллубута;
• А. Е. Кулаковскай аата иҥэриллибитэ: Таатта улууһун Дьөпсөн орто оскуолатыгар; Дьокуускай куораттааҕы Култуура киинигэр (Доҕордоһуу дьиэтигэр); Дьокуускай уонна Бүлүү куораттар уулуссаларыгар.
• 2022 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр саха литературатын төрүттээччи, сырдатааччы, бөлүһүөк А. Е. Кулаковскай төрөөбүтэ 145 сылыгар уонна «Саха интеллигенциятыгар» суруга суруллубута 110 сылыгар анаммыт «А. Е. Кулаковскай — Саха сирин духуобунай лидера» өрөспүүбүлүкэтээҕи симпозиум буолан ааспыта.
• М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет бастыҥ гуманитарнай хайысхалаах устудьуоннарыгар анаан истипиэндьийэ олохтоммута^[4]
• 2025 сыллаахха Чөркөөх түмэлигэр Өксөкүлээх Өлөксөй паамытынньыга туруоруллубута^[5].