Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Айхал

Айхал — Мирнэй улууһугар баар куорат көрүҥнээх бөһүөлэк. Нэһилиэнньэтин ахсаана 13 487 киһи (2025).

1961 сыллахха төрүттэммитэ «Айхал» алмаастаах кимберлит турубка аһыллыбытынан сибээстээн. Мирнэйтэн 500 км хоту диэкки Сохсолоох үрэххэ турар.

undefined

География

Бөһүөлэк Сохсолоох хаҥас кытылыгар турар. Онно, номох кэпсииринэн, табалар күһүҥҥү мууһу туораан иһэн ууга тимирэллэрэ.

Билиҥҥи Айхал икки чаастаах, алаарааҥҥы уонна үөһээҥҥи куорат диэн. Алларааҥҥыта эргэ мас дьиэлэрдээх, үөһээҥҥитэ аныгылыы таас дьиэлэр.

Куораты үөскэтэр сүрүн тэрилтэнэн Айхалааҕы ГОК, АК «Алроса» (ПАО) буолар.

Устуоруйа

Бөһүөлэк 1961 сыллаахха Амакинскайдааҕы геологическай чинчийэр эспэдииссийэ геологтара Айхал туруупкатын арыйбыттарын сибээстээн олохтоммута. 1962 сылтан куорат көрүҥнээх бөһүөлэк.

«Кратон-3» ядернай дьэлби тэптэрии

1978 сыл атырдьах ыйыгар Айхалтан илин диэкки 39 км сиргэ 577 м дьириҥҥэ промышленнай ядернай дьэлби тэптэрии буолбута. Күүһэ 19 килотонна (Хиросиманы суох гыммыт буомба[ru] күүһүгэр тэҥ) этэ. Дьэлби тэптэриигэ быраабыланы кэһии түмүгэр радиациялаах былыт тахсан 82 киһи эмсэҕэлээбитэ.

undefined

Климат

Эрэгийиэн климата субарктическай, чуолкайдык быһаарыллыбыт материк уратылаах. Температура инверсията баар. Хонууларга салгын намыһах температурата үөскүүр. Ураты тыала суох усулуобуйаҕа 100 м тахсыыга 2-5° тиийэр.

Айхала климата
Көрдөрүү Тох. Ол. Кул. Муус. Ыам. Бэс. От. Ат. Бал. Алт. Сэт. Ахс. Сыл
Орто максимум, °C −38 −30 −15 −4 6 17 22 17 8 −7 −27 −34 −7
Орто минимум, °C −45 −41 −34 −21 −6 4 6 3 −3 −17 −35 −41 −19
Сөҥүүлэр нуормалара, мм 5,6 5,4 7 8,6 16,5 30,2 33,7 31,2 22 16,6 10,3 6,2 193,3
Источник: MSN Weather

Нэһилиэнньэ

Дьон ахсаана
1970[2]1979[3]1989[4]20022009[5]2010
5386↗5440↗11 552↗15 782↘15 746↘13 727
20112012[6]2013[7]2014[8]2015[9]2016[10]
↗13 744↘13 597↘13 594↘13 396↗13 408↗14 057
2017[11]2018[12]2019[13]20202021[14]2025
↘13 962↘13 683↗13 855↗13 898↘13 370↗13 487
5000
10 000
15 000
20 000
1989
2012
2017
2025

Ирбэт тоҥ

Айхал тохтоло суох ирбэт тоҥ зонатыгар баар. 9-15 м дириҥҥэ сир орто сыллааҕы температурата (нуль сыллааҕы амплитуда диэн ааттанар) −3°-тан −6°-ҥа диэри уларыйар. Криолитозона халыҥа 800—1100 м иһигэр, уонна Марха өрүс үөһээ өттүгэр 1500 м тиийэр[15]. Сайын грунт 0,5-2,5 м дириҥҥэ диэри ууллар. Үүнээйитэ суох үлтүркэй таас сирэ сорох сылларга 2,5-3,0 м дириҥҥэ диэри ууллар, онтон Сохсолоох уонна Марха өрүстэр хочолоругар, күөллэр оҥхой сирдэригэр баар торфяниктар 0,5 м ириэрэллэр.

Инфраструктура

Бөһүөлэк сиригэр-уотугар бааллар:

  • Икки уопсай үөрэҕи биэрэр оскуола: 5 №-дээх орто уопсай үөрэх оскуолата, 23 №-дээх орто уопсай үөрэх оскуолата. ПТУ № 30, 1975 сылтан МКОУ "ЦДОД «Надежда», 6 детсад. 1975 сылтан Айхалга «Оҕолорго эбии үөрэхтээһин киинэ» муниципальнай судаарыстыбаннай үөрэх кыһата үлэлиир.
  • Айхал куорат балыаһыата.
  • Айхал полиция салаата.
  • «Северное сияние» култуура дыбарыаһа.
  • «Дельфин» бассейнаах спорт комплекс
  • Кэрэ салоннара уонна маҕаһыыннар.

Итэҕэл

Бөһүөлэккэ Рождества Христова православнай хыраам баар[16]. 2012 сылга бөһүөлэккэ мечеть туруоруллубута[17].

СМИ

Раадьыйа ыстаансыйалар:

  • 101,4 — Детское радио
  • 101,9 — Радио «Алмазный край»
  • 102,5 — Радио НВК «Саха»

Тэлэбиидьэннэ:

  • 3 — «Алмазный край»
  • 12 — ТВ Центр
  • 26 — DVB-T2 (1 мультиплекс) (РТС 50 Вт, 43 м)
  • 28 — DVB-T2 (2 мультиплекс) (РТС 50 Вт, 43 м)
  • 34 — Матч ТВ

Быһаарыылар

  1. ↑ https://14.rosstat.gov.ru/folder/183176
  2. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  3. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  4. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  5. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  6. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  7. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года.
  8. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  9. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  10. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  11. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  12. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  13. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  14. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  15. ↑ Геокриология СССР. Средняя Сибирь. Под ред. Э. Д. Ершова. Москва. «Недра» 1989
  16. ↑ храм Рождества Христова. https://aykhal.ya14.ru. Сигэнии күнэ: 6 Ыам ыйын 2025.
  17. ↑ В поселке Айхал заработала новая мечеть - вторая в Мирнинском районе Якутии. https://1sn.ru. Сигэнии күнэ: 6 Ыам ыйын 2025.

Сигэлэр

Категориялар