Саха сирин экологията

Саха Сирин экологията (нууч. Экология Якутии) — Арассыыйа Федерациятын бу субъектын экосистематын туруга уонна характеристиката.

2020 сыллааҕы Росприроднадзор Саха Өрөспүүбүлүкэтинээҕи управлениетын дааннайынан, атмосфераҕа киртитэр эттиктэри таһаарар стационарнай төрүттээх хаһаайыстыбаннай уонна атын да эбийиэктэр уопсай ахсааннара 1032 биирдэмҥэ тиийэр. Салгыны ордук күүскэ киртитэр сүрүн эттиктэринэн углерод оксида, кытаанах эттиктэр, углеводородтар ол иһигэр көтө сылдьар органическай холбоһуктар, азот оксидтара уонна сернай диоксид буолаллар^[1].

Өрөспүүбүлүкэҕэ сыл аайы 200 мөл. кэриҥэ тонна бөх, 92 мөл. тонна ыраастаныллыбатах эбэтэр ситэ ыраастаныллыбатах кирдээх уу, 182 тыһ. тонна салгыны киртитэр буортулаах эттиктэр «оҥоһуллан» тахсаллар. Бу Саха сирин биир олохтооҕор 200 тоннаттан тахса бөҕөх уонна 92 тонна кирдээх уу тиксэр диэн буолар.

Саха сирин сирин-уотун 30 бырыһыана экологическай мониторинг ситимигэр киирэр.

2009—2011 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тулалыыр эйгэни харыстыыр тэрээһиннэр бырагыраамаларын кээмэйэ 2,18 млрд солкуобайга тэҥнэспитэ (онтон 1,736 мөл. солкуобай федеральнай бүддьүөт суотугар, 328 мөл. солкуобай Саха Өрөспүүбүлүкэтин бүддьүөтүттэн, 64,7 мөл. солкуобай бүддьүөт таһынааҕы төрүттэртэн).

2007 сыл тухары тулалыыр эйгэ үрдүк таһымнаах киртитиллиитин 25 түбэлтэтэ (15-э салгыҥҥа уонна 10-а ууга) уонна уу аһары үрдүк таһымнаах киртитиллиитин 5 түбэлтэтэ бэлиэтэммитэ.

2011 сылга диэри киртитиллии ахсаанын үрдүк таһымҥа 20-ҕэ (10-а салгыҥҥа уонна 10-а ууга), онтон уу аһары үрдүк таһымнаах киртитиллиитин 2 түбэлтэҕэ диэри аччатар былаан баара.

Бөдөҥ компаниялар 2007—2011 сыллар икки ардыларыгар тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа 1 302 мөл. солкуобайы ороскуоттуур былааннаахтара.

СӨ бөдөҥ хампаанньаларын экологияҕа ороскуоттарын таблицата:

Хампаанньа аата	Сабаҕаланар сыаната, тыһ.солк.
«АЛРОСА» АХ	356242,0
«Сургутнефтегаз» ААО	179151,46
«Алмазы Анабара» АО	69000,0
«Алданзолото» ХЭО	38000,0
ГУП ЖКХ	78000,0
Бүлүү ГЭС-тэрин каскада	2535,0
«ЛОРП» ААО	170590,0
«Нижнее-Ленское» ААО	19210,0
«Саханефтегазсбыт» ААО	126000,0
«Сахаэнерго» ААО	1540,0
«Якутскэнерго» ААО	5900,0
«Якутуголь» ААО	255679,0

Саха сиригэр бөҕү бүтүннүү хат оҥорон таһаарар тэрилтэлэр суохтар.

Өрөспүүбүлүкэҕэ оҥорон таһаарыы уонна туһаныы 1,7 млрд тоннаттан тахса тобоҕо мунньулунна, ол 527 полигоҥҥа уонна бөх тоҕор сирдэргэ баар, онтон үс гына биирэ көҥүлэ суох тэриллибит (несанкционированнай) буолар.

2009 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр алдьаммыт сирдэр иэннэрэ 34,3 тыһ. гектарга тиийбит, ол иһигэр: сир баайын хостооһуҥҥа — 23,4 тыһ. га (71,3 %), тутуу үлэлэригэр — 5 тыһ. га (15,5 %). Ордук элбэх алдьаммыт сирдэр хостооччу бырамыысыланнас сайдыбыт оройуоннарыгар бааллар: Мирнэй улууһугар — 8,92 тыһ. га, Нерюнгрига — 11,2 тыһ. га, Алдаҥҥа — 4,8 тыһ. га.

Тобохтор

Саха сирин сиригэр-уотугар сылга 200 мөл. тонна кэриҥэ тобох үөскүүр. Сүрүн төрүттэринэн электроэнергияны, гааһы уонна ууну оҥорон таһаарыы уонна тарҕатыы — 54%-тан тахса, ону таһынан сир баайын хостооһун буолаллар. 2008 сыллаахха саамай элбэх тобоҕу таһаарбыт тэрилтэлэринэн «Алданзолото ГРК» ААО — 21 мөл. тонна уонна «Якутуголь» ААО — 27 мөл. тонна буолбуттара.

№	Экономика үлэтин көрүҥнэрэ	Бөх-сыыс кээмэйэ, туонна	%%
	Барыта тобохтор	199 127 293,21	100 %
1.	Тыа хаһаайыстыбата, булт уонна ойуур хаһаайыстыбата	77,54	0,00004 %
2.	Оттугу хостооһун	27 791 485,12	13,95664 %
3.	Туһалаах баайдары хостооһун, оттук-энергетикаттан ураты	64 564 888,91	32,42393 %
4.	Таҥастыыр производстволар	8 538,23	0,00429 %
5.	Электроэнергияны, гааһы уонна ууну оҥорон таһаарыы уонна тарҕатыы	106 753 311,04	53,61059 %
6.	Тутуу	2 355,34	0,00118 %
7.	Оптовай уонна розницанан атыылааһын; автотранспорт средстволарын, мотоцикллары, олох-дьаһах оҥоһуктарын уонна личнай туһаныы предметтэрин өрөмүөнэ	577,71	0,00029 %
8.	Тырааныспар уонна сибээс	2 036,73	0,00102 %
9.	Атын коммунальнай, социальнай уонна персональнай өҥөлөрү оҥоруу	49,54	0,00002 %
10.	Экэниэмикэ үлэтин көрүҥнэрин атын салаалара	3 973,06	0,00200 %

Атмосфераны киртитии

Салааларга арааран көрдөххө, салгыны саамай күүскэ электрическэй энергияны уонна сылааһы оҥорон таһаарар тэрилтэлэр киртитэллэр. Сир баайын хостооһунунан дьарыктанар хампаанньалар өлүүлэрэ кинилэртэн 2 төгүл аҕыйах.

2008 сыллаахха «Сургутнефтегаз» ААО салгыҥҥа 20 тыһ. тонна киртитэр эттиги таһаарбыта, ол Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүнэн уопсай таһаарыы 11%-ар кэриҥэ буолар. «АЛРОСА» АК-гар бу көрдөрүү 8,66 тыһ. тоннаҕа тэҥнэһэр.

	2004	2005	2006	2007	2008	2008 сыл 2004 сылга уларыйыыта
Барыта быраҕыылар, ол иһигэр	575,459	491,059	468,055	469,652	542,476	−5,73 %
Атмосфераҕа быраҕыллыбыт кирдээх веществолар, тыһ. туонна	154,207	162,608	159,843	162,423	182,933	18,63 %
Тутуллубут уонна обезвреженнай кирдээх веществолар, тыһ. туонна	421,252	328,451	308,212	307,229	359,543	−14,65 %
Кердөөх веществолар ахсааннарыгар тутуллубут, %	73,2	66,9	65,9	65,4	66,3	−9,43 %
Атмосфераҕа кирдээх веществолары быраҕар предприятиелар ахсааннара (единица)	306	329	359	398	398	30,07 %
Кердөөх веществолары быраҕар источниктар ахсааннара (единица)	9125	10182	10971	12551	11922	30,65 %

Предприятиелар уонна загрязнение источниктарын ахсаана 30%-тан тахса улааппытыгар, уопсай быраҕыы кээмэйэ 5,73%-нан кыччаабытын бэлиэтиэххэ сөп. Ол да буоллар, тутуллубут уонна ыраастаммыт веществолар 14%-нан кыччаабыттар, оттон ыраастаммакка быраҕыы кээмэйэ 18,63%-нан улааппыт.

Сир үрдүнээҕи ууларга тохтор кирдээх уу

Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сыл аайы 165 мөл. тонна кэриҥэ уу туһаныллар, онтон 92 мөл. тоннаттан тахсата ыраастаныллыбакка эбэтэр ситэ ыраастаныллыбакка ууга төттөрү тохтор.

Ууну киртитэр сүрүн төрүт буолар тэрилтэлэр испииһэктэрэ (сыл устата төһө кирдээх ууну, ол иһигэр ыраастаныллыбакка тохтор ууну таһаарбыттара көрдөрүллүбүт, 2008 сыллааҕы туругунан):

№	Тэрилтэ	Төһө кирдээх уу түһэриллибитэ, мөл. куб. м³
№	Тэрилтэ	барыта	ыраастааһына суох	ситэ ыраастаныллыбатах
1	МП «Водоканал» КОС Дьокуускай	24,33	1,41	22,92
2	МП «Тепловодоканал» Нерюнгри	10,96		10,96
3	Мирнэй куорат итиинэн уонна уунан хааччыйар тэрилтэтэ	9,84	0,86	8,98
4	ГОК «Удачный», Удачнай	5,04		5,04
5	Айхальский ГОК, Айхал	4,80		4,80
6	ООО «Дражник» старателлэр артеллара	3,93		3,93
7	ОАО ПО «Якутцемент» Мохсоҕоллоох	1,55	0,73	0,82

«Якутское УГМС» ФБУ 40 уу эбийиэгэр, ол иһигэр 36 өрүскэ, 2 күөлгэ, 1 уу харайар сиргэ уонна 1 лимаҥҥа, сир үрдээҕи уулар киртитиллиилэрин мониторингын ыытар. Бу эбийиэктэргэ 63 кэтээн көрөр пуун уонна 80 створ баар. Уу хаачыстыбатын быһаарарга үгэс курдук маннык кылаастары туһаналлар: 1-кы кылаас — «болдьом ыраас»; 2-с кылаас — «кыратык киртитиллибит»; 3-с кылаас, «а» разряд — «киртитиллибит», «б» разряд — «олус киртитиллибит»; 4-с кылаас, «а», «б» разряд — «кирдээх»; 5-с кылаас — «аһары кирдээх».

Өлүөнэ өрүс

2008 сыллаахха Өлүөнэ өрүс бассейныгар 3-с кылаастаах «а» уонна «б» разрядтаах уулар баһыйаллара, «киртийбит» уонна «олус киртийбит» диэн сыаналаналлара. Бассейн саамай киртийбит уу объектарынан, «кирдээх» (4-с кылаас) диэн характеристикаланар, этилэр: Өлүөнэ өрүс (Пеледуй бөһ., Өлүөхүмэ куорат, Дьокуускай куорат — Жатай бөһ. аллараа 1 км); Ньүүйэ өрүс (Курум с.); Кэҥкэмэ өрүс (Иккис Станок з.с.).

Алдан өрүс

Алдан өрүс бассейна уутун улахан аҥаара хаачыстыбатынан, сүнньүнэн, «олус киртийбит» (3-с кылаас «б» разряда) диэн характеристикаланара. 4-с кылааска («кирдээх» уулар) Томмот куорат оройуонугар Алдан өрүс уута киирсэрэ.

Бүлүү өрүс

2008 сыллаахха Бүлүү өрүс бассейна уутун улахан аҥаара 3-с кылааска, «б» разрядка киирсэрэ уонна «олус киртийбит» диэн сыаналанара. «Кирдээх» уулар категорияларыгар Бүлүү өрүс (Сунтаар с.) уонна Таҥнары өрүс (Чай бөһ.) киирбиттэрэ.

Өлүөнэ уонна Дьааҥы өрүстэр икки ардыларынааҕы өрүстэр бассейннара

Копчик-Үрэҕэ өрүс уутун хаачыстыбата Полярка бөһүөлэгин оройуонугар уларыйбатаҕа уонна 2007 сыллааҕы уу хаачыстыбатын таһымыгар хаалбыта — 3-с кылаас «а» разряда («киртийбит»).

Дьааҥы өрүс бассейна

Дьааҥы өрүс уонна кини салааларын уута улахан аҥаарынан «олус киртийбит» уулар кылаастарыгар сөп түбэһэрэ. Саамай улаханнык Дьааҥы өрүс уута Батагай бөһ. аттыгар киртийбит, «кирдээх» (4-с кылаас «б» разряда) диэн сыаналаммыта.

Индигир өрүс бассейна

Индигир өрүс бассейна уутун улахан аҥаара «олус киртийбит» (3-с кылаас «б» разряда) диэн характеристикаланара. 2008 сыллаахха Эльги өрүс уутун хаачыстыбата 4-с кылаас «а» разрядын таһымыгар диэри («кирдээх» уулар) мөлтөөбүтэ.

Халыма өрүс

2008 сылы кытта тэҥнээтэххэ, Халыма өрүс уутун хаачыстыбата Среднеколымскай куорат оройуонугар соччонон тупсубута уонна 3-с кылаас «б» разрядыгар («олус киртийбит») сөп түбэһэрэ. Уу киртийиитин критическэй көрдөрүүлэрэ суохтара. Халыма өрүс уутун Колымскай с. аттыгар комплекснай сыанабыла көрдөрбүтүнэн, 2008 сыллаахха бу учаастак уута уруккутун курдук «кирдээх» (4-с кылаас) диэн характеристикаланара. Халыма өрүс уутун хаачыстыбата Черскэй бөһ. аттыгар соччонон тупсубута уонна уу «олус киртийбит» диэн сыаналаммыта.

Индигир уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы өрүстэр бассейннара

Алаһыай өрүс уута Андрюшкино бөһ. кэтээн көрөр пуунугар, урукку сыл курдук, хаачыстыбатынан «кирдээх» диэн характеристикаланара.

Анаабыр өрүс бассейна

Анаабыр өрүс уутун хаачыстыбата (Сааскылаах с.) соччонон тупсубатаҕа, уу уруккутун курдук «кирдээх» диэн характеристикаланара.

Өлөөн өрүс бассейна

Өлөөн өрүс уутугар Өлөөн с. аттыгар 2008 сыллаахха уу киртийиитин степенин кыччааһына буолбута, 4-с кылаас «кирдээх» уулар хаачыстыбалара 3-с «киртийбит» ууларга уларыйбыта.

Өлүөнэ өрүс бассейна уу объектара

Ууга баар химическэй веществолар комплекстарын учуоттаан, Неелов хомотун уута (Тикси-3 бөһ.) хаачыстыбатынан 3-с кылаас иһинэн «б» разрядтан («олус киртийбит») «а» разрядка («киртийбит») көспүтэ. Мүрү күөл уута (Бороҕон с.) уруккутун курдук «кирдээх» диэн сыаналаммыта. Бүлүү водохранилищетын уутун хаачыстыбата 4-с кылаас «а» разрядын таһымыгар («кирдээх») стабилизацияламмыта. Мелкое күөл уута (Тикси бөһ.), урукку сыл курдук, «мөлтөхтүк киртийбит» (2-с кылаас) диэн сыаналаммыта.

«Транснефть» АХ. «ЦУП ВСТО» ХЭО «Илин Сибиир — Чуумпу океан» трубопроводнай систематын тутуу кэмигэр тулалыыр эйгэ мониторингын «Транснефть» АХ экологическай менеджмент систематын регламеннарын «Промышленнай объектардааҕы тулалыыр эйгэ туругун эколого-аналитическай хонтуруолун тэрийии бэрээдэгин туһунан» регламент ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэн ыытар, «Илин Сибиир — Чуумпу океан» трубопроводнай систематын тутуу кэмигэр тулалыыр эйгэ мониторингын программаларын сөптөөх учаастактарынан ыытар. Бу мониторинг программалара ТЭО (проект) састаабыгар бары наадалаах сөбүлэһиилэри уонна экспертизалары ааспыттара, ол иһигэр государственнай экологическай экспертиза положительнай түмүктэрин ылбыттара.

Хас да элеменнэргэ предельно допустимай концентрацияны куоһарыы, переход створун үөһээ да, аллараа да баара, тутуу үлэлэрин ыытыыга сыһыана суох загрязнение суоҕун туһунан түмүк оҥорорго кыах биэрэр. Уу сүүрүктэрин гидрохимическэй састаабын (уу уонна доннай отложениялар) уопсай быһаарыллыбыт уратылара геологическай, почвеннай усулуобуйалар дьүөрэлэһиилэрин вариацияларынан; почва үрдүнээҕи покровын пространственнай дифференциациятынан; быйылгы уонна ааспыт сыллар гидрометеорологическай усулуобуйаларынан быһаарыллаллар. Нефтепровод трассатын устун уу объектарын маршрутнай чинчийии Саха Өрөспүүбүлүкэтин (Саха Сирэ) территориятыгар уу сүүрүктэрин химическэй састаабыгар тутуу куһаҕан дьайыытын быһаарбатаҕа. «Илин Сибиир — Чуумпу океан» трубопроводнай систематын тутуу кэмигэр атмосфера салгынын мониторинга тулалыыр эйгэ мониторингын программатыгар сөп түбэһиннэрэн ыытыллыбыта. 2008 сыл кыһын Талаканское месторождениеттан Алдан куоракка диэри учаастакка мониторинг ыытыллыбыта. Атмосфера салгыныгар предельно допустимай концентрацияны куоһарыы булуллубатаҕа. Мониторинг ыытыы түмүктэрэ трубопроводнай система бастакы уочаратын тутуута чинчийиллэр учаастактар атмосфера салгыннарын хаачыстыбатыгар улахан дьайыыны оҥорботун туһунан түмүк оҥорорго кыах биэрэллэр. Мониторинг объектарыгар кирдээх веществолар концентрациялара чинчийии ыытыллар кэмигэр предельно допустимай концентрацияны куоһарбаттара. Атмосфера салгыныгар дьайыы фактическай таһыма нормативнай докумуоннар ирдэбиллэригэр уонна проектнай быһаарыыларга сөп түбэһэр. Онон, почваларга сорох элеменнэр үрдүк содержаниялара региональнай ландшафтнай-геохимическэй ураты буолар уонна почваны үөскэтэр боруодалар химическэй састааптарынан быһаарыллар. Уопсайынан, нефтепровод трассатын устун тутуу үлэлэрин кэнниттэн мониторинг ыытыыга почва покровын деградацията быһаарыллыбатаҕа диэн түмүк оҥоруохха сөп.

Билиҥҥи кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ территориятын тулалыыр эйгэ мониторингын государственнай ситимигэр, кини базовай олоҕун ФГУ «ЯУГМС» кэтээн көрөр ситимнэрэ оҥороллор, маннык сүрүн кэтээн көрүү көрүҥнэрэ ыытыллаллар:

куораттарга уонна промышленнай центрдарга салгын киртийиитин кэтээн көрүү;
сир үрдүнээҕи уулар киртийиилэрин кэтээн көрүү;
тулалыыр эйгэ радиоактивнай киртийиитин кэтээн көрүү;

Саха Өрөспүүбүлүкэтин (Саха Сирэ) территориятыгар куораттарга уонна атын нэһилиэнньэлээх пууннарга атмосфера салгынын киртийиитин туругун мониторинга ФГУ «Якутское УГМС»* регулярнай государственнай кэтээн көрөр ситимнэригэр ыытыллар, олор СӨ 5 нэһилиэнньэлээх пуунугар 8 стационарнай поска киирэллэр. 2008 сыллаахха 43,6 тыһ. кэтээн көрүү оҥоһуллубута. Ылыллыбыт информация аналиһыттан көстөрүнэн, уопсайынан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин (Саха Сирэ) нэһилиэнньэлээх пууннарыгар атмосфера салгынын киртийиитин таһыма үрдүк. Мирнэй уонна Нерюнгри куораттарга атмосфера киртийиитин степенин олус үрдүк диэн сыаналыыллар, Дьокуускайга — үрдүк, Уус-Ньара бөһүөлэгэр — үрдэтиллибит уонна Серебряный Бор бөһүөлэгэр эрэ — намыһах. Салгын хаачыстыбатын үрдүк концентрациялаах взвешеннай веществолар, азот диоксида, бенз(а)пирен, ону тэҥэ специфическэй приместэр: формальдегид, фенол уонна сероводород быһаараллар.

сир аннынааҕы ядернай эстиилэр (нууч.) (сах.;
ВСТО нефтепроводун уу аннынан барар переходун куттала суох буолуута;
ыраастамматах олох-дьаһах ууларын сброһа;
промышленнай уонна олох-дьаһах бөҕүн-сыыһын свалкалара.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннара:

«СӨ экологическай мониторингын туһунан» 16.06.2005 с. 251-3 № 509-III;
«СӨ нэһилиэнньэтин уонна тулалыыр эйгэ радиационнай куттала суох буолуутун туһунан» 27.01.2005 с. 206-3 № 417-III;
«Иһэр уу уонна иһэр уунан хааччыйыы туһунан» 25.12.2003 с. 103-3 № 209-III;
«СӨ ураты харыстанар сирдэрин туһунан» 25.12.2003 с. З № 214-III;
«Экологическай үөрэхтээһин уонна сырдатыы туһунан» 27.01.2005 с. 205-3 № 415-III;
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин тулалыыр эйгэтин харыстааһын туһунан» 25.12.2003 с. 104-З N 211-III;
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин тулалыыр эйгэтин харыстааһын 2009—2011 сылларга» республиканскай целевой программа 26.12.2009 с.;
«Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр (Саха Сирэ) 2010 сылга диэри оҥорон таһаарыы уонна потребление бөҕүн-сыыһын туһаныы концепцията» Саха Өрөспүүбүлүкэтин (Саха Сирэ) Правительствотын 31.08.2006 с. N 395 уурааҕынан бигэргэтиллибитэ.

↑ Изучение экологического состояния природы Якутии (на примере объектов, находящихся на территории города Якутска и его пригородов) в рамках проекта «Юные экологи Севера» (биллибэт). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.

«Саха Өрөспүүбүлүкэтин тулалыыр эйгэтин харыстааһын 2009—2011 сылларга» республиканскай целевой программа 26.12.2009 с.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин (Ил Түмэн) Государственнай Мунньаҕар 2010 сыл олунньу 25 күнүгэр «Саха сирин территориятыгар оҥорон таһаарыы уонна потребление бөҕүн-сыыһын туһаныы проблемалара» диэн төгүрүк остуол матырыйааллара
2008 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин тулалыыр эйгэтин туругун уонна харыстабылын туһунан государственнай дакылаат

[1] Изучение экологического состояния природы Якутии (на примере объектов, находящихся на территории города Якутска и его пригородов) в рамках проекта «Юные экологи Севера» (биллибэт). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.

[1]

Саха сирин экологията