Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Саха Өрөспүүбүлүкэтин П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтэ (нууч. Государственная премия Республики Саха (Якутия) имени П. А. Ойунского) — Саха сиригэр литератураҕа уонна ускуустубаҕа уһулуччулаах ситиһиилэр иһин туттарыллар үрдүкү судаарыстыбаннай наҕараада.

1966 сылтан бириэмийэни Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ туттарара. 1992 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана туттарар[1][2].

Устуоруйата

Бириэмийэ 1966 сыл тохсунньу 27 күнүгэр Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтинэн олохтоммут[3][4] уонна Миниистирдэр Сэбиэттэрин уурааҕынан туттарыллара. Бастакы лауреатынан художник-график Афанасий Мунхалов «Мин хотугу дойдум» диэн линогравюраларын сериятын иһин буолбута[5][1].

1966 сылтан 1976 сылга диэри наҕараада бастакы аата — «Литература уонна искусство эйгэтигэр П. А. Ойуунускай аатынан Саха республикатааҕы бириэмийэтэ». 1978 сыл муус устар 29 күнүгэр наҕараадаламмыт дьүкээгир суруйааччыта Семен Курилов уонна архитектор Дмитрий Саввинов бириэмийэни саҥа аатынан — «Литература, искусство уонна архитектура эйгэтигэр П. А. Ойуунускай аатынан Саха республикатааҕы бириэмийэтэ» диэн аатынан ылбыттара. 1984 сыл ыам ыйын 11 күнүгэр искусствовед Иннокентий Потапов «Литература, искусство уонна архитектура эйгэтигэр П. А. Ойуунускай аатынан Саха АССР судаарыстыбаннай бириэмийэтинэн» наҕараадаламмыта[6].

ССРС ыһыллыбытын кэннэ бириэмийэни туттарыы Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханыгар сүктэриллибит, бириэмийэ билиҥҥи аатын ылбыт.

Аата

Бириэмийэ суруйааччы, саха сэбиэскэй литературатын төрүттээччи уонна политическай диэйэтэл Платон Ойуунускай аатынан ааттаммыт[7].

Наҕараадалааһын бэрээдэгэ

Бириэмийэнэн гражданин эбэтэр коллектив наҕараадаланар:

  • литература, ускуустуба эйгэтигэр уһулуччулаах айымньылар иһин;
  • литература, ускуустуба эйгэтигэр уонна Саха сирин норуоттарын духуобунай сайдыытыгар уһулуччулаах ситиһиилээх дьон түһэриллиэхтэрин сөп.

Бириэмийэҕэ кандидаттары айар уонна билим түмсүүлэр, уосастыбаннай тэрилтэлэр, үрдүк үөрэх кыһаларын учуонай сүбэлэрэ уонна да атын Саха сирин тэрилтэлэрин үлэ коллективтара талаллар. Сайаапкалары хомуйуу сыл аайы кулун тутар 1-30 күннэригэр ыытыллар.

Хамыыһыйа көрүүгэ киирбит кандидаттары маннык киритиэрийдэринэн сыаналыыр: идэтийбит уопсастыба биһирэбилин ылыы, саҥа сүүрээннэри киллэрии, литератураҕа уонна ускуустубаҕа тус кылаата, оттон айымньылара уосастыбаннай уонна социальнай суолталаах, ону тэҥэ норуоттар духуобунай сомоҕолоһууларыгар уонна доҕордоһууларыгар туһуламмыт буолуохтаах. Биир эмэ киһи иккистээн бириэмийэҕэ тиксибэт. Түмүк этиилэри хамыыһыйа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын иһинэн судаарыстыбаннай наҕараадаларга Хамыыһыйаҕа бигэргэтиигэ ыытар.

Судаарыстыбаннай бириэмийэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын ыйааҕынан сыл аайы Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнүгэр — муус устар 27 күнүгэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарыллар.

Лауреаттарга диплом, харчынан бириэмийэ (кээмэйэ сылын аайы Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын уурааҕынан быһаарыллар) уонна түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар.

Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреатын түөскэ кэтиллэр бэлиэтэ уҥа өттүгэр кэтиллэр. Бочуоттаах сыбаанньалар эбэтэр Арассыыйа Федерациятын судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреатын бэлиэлэрэ баар буоллахтарына — кинилэр кэннилэриттэн иилиллэр[7].

Түөскэ кэтиллэр бэлиэ ойуулааһына

Түөскэ кэтиллэр бэлиэ 925 пробалаах үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут, кыһыл көмүс дуйдаах. 28 мм диаметрдаах, 3 мм халыҥнаах төгүрүк быһыылаах. Иннигэр уҥа диэки хайыспыт П. А. Ойуунускай төбөтүн барельеба баар. Аллараа өттүгэр фигурнай лиэнтэҕэ «П. А. Ойуунускай» диэн бөлтөҕөр буукубаларынан суруктаах, икки кытыытынан кириэс оһуорунан киэргэтиллибит.

Бэлиэ кэлин өттүн ортотунан сэттэ устуруоканан «Саха Өрөспүүбүлүкэтин П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата» диэн рельефтээх буукубаларынан суруктаах.

Бэлиэ 26×14×1,5 мм кээмэйдээх көнө муннуктаах олоххо (холуоккаҕа) тиэрбэһинэн холбонор. Бэлиэ олоҕо Саха Өрөспүүбүлүкэтин дуоҕатын өҥнөрдөөх силикат эмалынан бүрүллүбүт. Холуокка кэннигэр таҥаска иилэргэ аналлаах иннэлээх[7].

Наҕараадаламмыттар испииһэктэрэ

1966 сыл от ыйын 7 күнүгэр бириэмийэ бастакы лауреатынан художник Афанасий Мунхалов буолбут. Араас сылларга Софрон Данилов, Суорун Омоллоон, Николай Мординов, Семён Курилов уо.д.а. лауреат буолбуттар. 2017 сыллаахха бириэмийэни Кыргызстан норуодунай суруйааччылара Шаршеналы Абдылдаев уонна Бексултан Жакиев ылбыттар[8].

2025 сыл муус устар 22 күнүнээҕи ыйааҕынан бириэмийэ тыл билимин хандьыдаатыгар Михаил Алексеевка — Дапсыга «билимҥэ, литератураҕа, педагогикаҕа үлэтин уонна журналистика эйгэтигэр уһулуччулаах ситиһиилэрин, Саха сирин норуоттарын духуобунай сайдыытыгар үтүөлэрин иһин» туттарыллыбыт[9].

2025 сыл алтынньы 28 күнүнээҕи туругунан П. А. Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреатынан 101 киһи буолбут[1].

№ Аата Туттарыллыбыт күнэ-дьыла
1 Мунхалов Афанасий Петрович 1966 от ыйын 7
2 Данилов Софрон Петрович 1967 бэс ыйын 17
3 Христофорова Наталья Иннокентьевна 1968 от ыйын 15
4 Попов Алексей Андреевич 1968 от ыйын 15
5 Васильев Сергей Степанович 1969 от ыйын 2
6 Сивцев Дмитрий Кононович — Суорун Омоллоон 1970 муус устар 29
7 Васильев Валериан Романович 1971 ыам ыйын 14
8 Ильина-Дмитриева Анегина Егоровна 1972 муус устар 19
9 Баишев Геннадий Семенович 1972 муус устар 19
10 Яковлева Варвара Николаевна (Ая Яковлева) 1974 ыам ыйын 12
11 Боескоров Гавриил Ксенофонтович 1974 ыам ыйын 12
12 Державин Владимир Васильевич 1976 муус устар 1
13 Курилов Семен Николаевич 1978 муус устар 29
14 Саввинов Дмитрий Иванович 1978 муус устар 29
15 Берестов Николай Савельевич 1980 ыам ыйын 13
16 Степанов Иван Прокопьевич 1980 ыам ыйын 13
17 Мординов Николай Егорович — Амма Аччыгыйа 1982 от ыйын 6
18 Слепцов Иннокентий Алексеевич 1982 от ыйын 6
19 Гермогенов Георгий Устинович 1982 от ыйын 6
20 Потапов Иннокентий Афанасьевич 1984 ыам ыйын 11
21 Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур 1986 муус устар 28
22 Антонов Валентин Дмитриевич 1986 муус устар 28
23 Борисова Степанида Ильинична 1988 ыам ыйын 25
24 Упхолова Юнона Михайловна 1988 ыам ыйын 25
25 Ермолаев-Баҕатаайыскай Рафаэль Дмитриевич 1990 ыам ыйын 22
26 Кац Валерий Геннадьевич 1990 ыам ыйын 22
27 Тимофеев Михаил Елисеевич 1990 ыам ыйын 22
28 Протодьяконов Василий Андреевич 1992 сэтинньи 14
29 Мординов Авксентий Егорович 1993 алтынньы 30
30 Яковлев Василий Семенович — Далан 1993 алтынньы 30
31 Ефимов Федор Петрович 1993 алтынньы 31
32 Кривошапко Галина Михайловна 1994 сэтинньи 8
33 Босиков Василий Афанасьевич 1995 сэтинньи 10
34 Федосеев Иван Егорович — Доосо 1995 сэтинньи 10
35 Спиридонов Иван Григорьевич 1996 сэтинньи 11
36 Колесов Гавриил Гаврильевич 1997 сэтинньи 10
37 Корякин Климент Кириллович 1997 сэтинньи 11
38 Габышев Михаил Прокопьевич 1997 сэтинньи 11
39 Павлов Иван Михайлович 1997 сэтинньи 11
40 Попова Марина Константиновна 1998 сэтинньи 27
41 Аммосов Айаал Александрович 2000 балаҕан ыйын 22
42 Кузнецов Александр Иванович 2000 балаҕан ыйын 22
43 Федоров Владимир Николаевич 2000 балаҕан ыйын 22
44 Попов Семен Андреевич — Тумат 2000 балаҕан ыйын 22
45 Пахомов Эдуард Иннокентьевич 2001 муус устар 21
46 Абрамова Оксана Ивановна 2001 сэтинньи 14
47 Кустуров Дмитрий Васильевич 2002 тохсунньу 4
48 Босиков Николай Афанасьевич 2002 тохсунньу 10
49 Тарасов Савва Иванович 2002 сэтинньи 11
50 Захаров Петр Алексеевич 2003 алтынньы 20
51 Посельская Наталья Семеновна 2003 алтынньы 20
52 Неустроев Борис Федорович — Мандар Уус 2003 алтынньы 20
53 Ойунская Сардана Платоновна 2004 сэтинньи 18
54 Степанов Захар Константинович 2005 сэтинньи 16
55 Неймохов Егор Петрович 2005 сэтинньи 16
56 Аржаков Никита Иннокентьевич 2005 сэтинньи 16
57 Аммосов Иннокентий Иванович 2005 сэтинньи 16
58 Сивцев Степан Николаевич 2005 сэтинньи 16
59 Иванов Василий Николаевич 2005 ахсынньы 19
60 Захарова Агафья Еремеевна 2005 ахсынньы 19
61 Избекова Евдокия Игнатьевна 2005 ахсынньы 19
62 Протодьяконова Елена Николаевна 2005 ахсынньы 19
63 Горохов Семен Николаевич 2006 сэтинньи 10
64 Прокопьев Семен Кириллович 2007 сэтинньи 9
65 Федоров Виктор Михайлович 2007 сэтинньи 9
66 Винокуров Николай Егорович 2008 ахсынньы 5
67 Алексеев Эрнст Александрович 2009 сэтинньи 20
68 Потапов Николай Ильич 2010 сэтинньи 17
69 Жирков Александр Николаевич 2011 муус устар 16
70 Степанов Ефим Николаевич 2011 муус устар 16
71 Протодьяконов Василий Никитич 2011 муус устар 16
72 Павлова Валентина Николаевна 2011 муус устар 16
73 Чусовская Валентина Александровна 2011 муус устар 16
74 Харитонов Павел Николаевич — Ойуку 2012 ахсынньы 4
75 Лугинов Николай Алексеевич 2013 сэтинньи 8
76 Чикачев Андрей Васильевич 2013 сэтинньи 8
77 Слепцова Елена Васильевна — Куорсуннаах 2014 сэтинньи 8
78 Слепцов Петр Алексеевич 2015 ахсынньы 10
79 Окорокова Варвара Борисовна 2016 муус устар 21
80 Николаев Анатолий Павлович 2017 муус устар 20
81 Абдылдаев Шаршеналы 2017 бэс ыйын 20
82 Жакиев Бексултан Жакиевич 2017 бэс ыйын 20
83 Сидоров Олег Гаврильевич 2018 сэтинньи 7
84 Чигирева Нина Николаевна 2019 муус устар 24
85 Монастырев Владимир Дмитриевич 2020 ыам ыйын 7
86 Нелунов Анатолий Гаврильевич 2020 ыам ыйын 7
87 Васильева Надежда Николаевна 2020 ыам ыйын 7
88 Попова Наталья Иннокентьевна 2020 ыам ыйын 7
89 Дайнеко Татьяна Владимировна 2020 ыам ыйын 7
90 Илларионов Василий Васильевич 2020 ыам ыйын 7
91 Мухоплева Светлана Дмитриевна 2020 ыам ыйын 7
92 Харлампьева Наталья Ивановна 2021 муус устар 23
93 Багынанова Зоя Петровна 2022 муус устар 21
94 Борисов Андрей Саввич 2023 муус устар 26
95 Егоров Михаил Валерьевич 2023 муус устар 26
96 Федотова Сардана Симоновна 2023 муус устар 26
97 Тайшина Екатерина Лаврентьевна 2023 муус устар 26
98 Птицына Октябрина Семеновна 2023 муус устар 26
99 Емельянов Александр Георгиевич 2023 муус устар 26
100 Николаев Иван Игнатьевич 2024 муус устар 25
101 Алексеев Михаил Петрович 2025 муус устар 22

Аныгы суолтата

П. А. Ойуунускай аатынан бириэмийэ, айар эйгэҕэ үрдүкү судаарыстыбаннай наҕараада буоларын быһыытынан, Саха сирин култуурнай олоҕор биир саамай аптарытыаттаах наҕарааданан ааҕыллар. Лауреат буолбут дьон идэтийбит эйгэ биһирэбилин ылбыттара туоһуланар, оттон айымньылара - Саха сирин сайдыытыгар уонна кини духуобунай утумугар үрдүк суолталааҕа бэлиэтэнэр[7].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Лауреаты Государственной премии Республики Саха (Якутия)  имени П. А. Ойунского — МКУК "Таттинская МЦБС"(биллибэт). taattalib.ru. Сигэнии күнэ: 10 Олунньу 2026.
  2. ↑ Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай: биобиблиографическай ыйынньык. — Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 1993. — С. 3. — 19 с.
  3. ↑ Олег Сидоров: Работать над книгой, посвященной Платону Ойунскому, было интересно и волнительно
  4. ↑ Лауреаты Государственной премии имени П. А. Ойунского
  5. ↑ Потапов Иннокентий Афанасьевич. Афанасий Мунхалов. — Дьокуускай: Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствота, 1969. — С. 5. — 36 с.
  6. ↑ Лауреаты Государственных премий Республики Саха (Якутия): имени П. А. Ойунского, имени А. Е. Кулаковского, имени М. К. Аммосова. — Дьокуускай: б. и., 2016. — С. 3, 14—15, 21. — 132 с.
  7. ↑ 1 2 3 4 Об утверждении положений о государственных премиях Республики Саха (Якутия). pravo.gov.ru. Сигэнии күнэ: 10 Олунньу 2026.
  8. ↑ Писателям Кыргызстана вручили Государственную премию имени П. Ойунского. sakhalitera.ru. Сигэнии күнэ: 10 Олунньу 2026.
  9. ↑ О присуждении госпремии РС (Я) имени П. А. Ойунского № 598

Категориялар