Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Мординов Авксентий Егорович

Авксентий Егорович Мординов (1910 сыл олунньу 23 күнэ, Уус-Амма нэһилиэгэ, Саха уобалаһа — 1993 сыл сэтинньи 1 күнэ, Дьокуускай) — сэбиэскэй уонна Арассыыйа бөлүһүөк учуонайа, билим уонна үрдүк үөрэх тэрийээччитэ, сахаттан бастакы бөлүһүөк; философия билимин дуоктара, профессор, Арассыыйа билимин үтүөлээх диэйэтэлэ. Саха судаарыстыбннай университетын (билигин ХИФУ) бастакы ректора[1].

Олоҕун олуктара

1910 сыллаахха олунньу 23 (урукку истиилинэн олунньу 10) күнүгэр Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.

Тоҕус сааһыгар Чычымах алын оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ, онтон Чөркөөххө сэттэ кылаастаах оскуолаҕа салгыы үөрэммитэ. 1929—1930 сс. суруналыыстыканан дьарыктаммыта, «Эдэр бассабыык» хаһыат эппиэттиир сэкиритээринэн үлэлээбитэ[1].

1930 сыллаахха, Дьокуускайдааҕы педагогика техникумун бүтэрэн баран, Москватааҕы философия, литература уонна устуоруйа институтугар үөрэнэ киирбитэ, 1934 сыллаахха үөрэҕин философия хайысхатынан бүтэрбитэ[2]. Москватааҕы горком уонна хомсомуол Киин кэмитиэтин сорудаҕынан Москва уобалаһыгар всеобуч бырагырааматыгар үлэлээбитэ.

1934 сыл бүтүүтүгэр дойдутугар төннөн, үөрэхтээһин эйгэтигэр үлэтин саҕалаабыта. 1936 сылтан Дьокуускайдааҕы педагогика институтугар философия кафедратын сэбиэдиссэйинэн, ону тэҥэ Тыл уонна култуура билим-чинчийэр институтугар учуонай сэкиритээринэн үлэлээбитэ[1]. 1944—1948 сс. Саха педагогика институтун дириэктэрин солбуйааччынан үлэлээбитэ[3].

1940 сыллаахха «Диктатура пролетариата и национальная культура» тиэмэҕэ хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ. 1954 сыллаахха «Социалистическое содержание и национальная форма советской культуры народов СССР» диэн тиэмэҕэ билим дуоктарын диссертациятын көмүскээбитэ[1][4].

1956 сыллаахха саҥа аһыллыбыт Саха судаарыстыбаннай университетын (билигин — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет) бастакы ректора буолбута, онно 1959 сылга диэри үлэлээбитэ[1][5]. Үс сыл устата университеты үөрэхтээһин, билим-чинчийэр үлэ өттүнэн сайыннарыыга уонна матырыйаалынай базатын бөҕөргөтүүгэ олук уурбута[2]. Ону тэҥэ философия кафедратын сэбиэдиссэйэ этэ.

1960 сылтан 1965 сылга диэри ССРС Билимин Академиятын Философия институтугар (нууч.) (сах. (Москва) философия уонна научнай коммунизм кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1965 сыллаахха Саха сиригэр төннүбүтэ, ССРС БА СС Дьокуускайдааҕы филиалын тыл, литература уонна история институтугар үлэтин салҕаабыта, Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбитэ[3].

Сэтинньи 1 күнүгэр 1993 сыллаахха Дьокуускайга өлбүтэ[1].

Билим уонна сырдатар үлэтэ

400-тэн тахса үлэ ааптара[2][1]. 1959 сыллаахха Москватааҕы Госполитиздат кинигэ кыһатыгар «О социалистическом содержании и национальной форме советской культуры» диэн фундаментальнай манагыраапыйата тахсыбыта[1].

Сүрүн үлэлэрэ

  • «Саха сирэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр» (Дьокуускай, 1944);
  • «В. И. Ленин марксизм үөскээһинин уонна сайдыытын туһунан» (Дьокуускай, 1963);
  • «В. И. Ленин интернационализм идеологиятын уонна практикатын сайыннарыыта» (Дьокуускай, 1970);
  • «ССРС — үгүс нациялардаах социалистическай судаарыстыба» (Дьокуускай, 1972);
  • «Якутия в Великой Отечественной войне Советского Союза» (Дьокуускай, 1982)[1][3].

Саха тылыгар 50-тэн тахса классиктар айымньыларын, ол иһигэр К. Маркс уонна Ф. Энгельс «Коммунистическай паартия манифеһын», А. П. Чехов, В. Г. Короленко, М. А. Шолохов (ол иһигэр «Тиэриллибит кырыс») айымньыларын, ону тэҥэ устуоруйаҕа, географияҕа уонна айылҕа үөрэҕэр үөрэнэр кинигэлэри тылбаастаабыта[1][4].

Билимҥэ саха бөлүһүөктээһин оскуолатын төрүттээбитэ, аҕыс философия билимин дуоктарын бэлэмнээбитэ[4].

2009—2010 сс. «Бичик» кинигэ кыһатыгар профессор А. Е. Мординов «Талыллыбыт үлэлэрин» икки томнаах хомуурунньуга тахсыбыта[1][3].

Библиографията

  • Избранные труды : в 2-х томах / Авксентий Мординов; ГОУ ВПО «Якут. гос. ун-т им. М. К. Аммосова», Каф. философии. — Якутск : Бичик.
    • Т. 1. — 2009. — 416 с.
    • Т. 2. — 2010. — 368 с.
  • В. И. Ленин интернационализм идеологиятын уонна практикатын сайыннарыыта / А.Е. Мординов. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1970. — 209 с.
  • ССРС – үгүс нациялардаах социалистическай государство / А. Мординов. – Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1972. — 48 с.
  • В.И. Ленин о возникновении и развитии марксизма / А. Мординов. – Якутск : Кн. изд-во, 1963.
  • О социалистическом содержании национальной форме Советской культуре / А.Е. Мординов. – Москва : Государств. изд-во полит. Литературы, 1959. – 286 с.
  • Якутия в Великой отечественной войне Советского союза / А. Мординов. – Якутск : Якутское гос. изд-во, 1982. – 44 с.
  • Tierillibit kьrьs : Mannajgь kinige [Ikkis tagsiitittan Ө. E. Muorgunap tilbaaha] / M. Suolqap. – Jakuutskaj : S.A.S.S.R. Gosudaarьstьbannaj isdaateljstьbata, 1940. – 331 s.[6]

Уопсастыбаннай үлэтэ

Үгүс норуоттар икки ардыларынааҕы, Бүтүн Сойуустааҕы кэнпириэнсийэлэр кыттыылааҕа. 1957 сыллаахха ССРС Үрдүк үөрэҕин министиэристибэтин дэлэгээссийэтин КНДР-гар салайбыта[1]. Азия уонна Африка норуоттарын сомоҕолоһууларын тэрийии Сэбиэскэй кэмитиэтин чилиэнэ этэ[1]. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыта (1947, 1959), Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун чилиэнэ, Саха горкомун уонна обкомун састаабыгар хаста да талыллан үлэлээбитэ[3][4].

П. А. Ойуунускай аатын сөргүтүүтүгэр уонна кини айар үлэтин реабилитациялыырга улахан кылааты киллэрбитэ. 1975 сыллаахха Ойуунускай айымньыларын икки томнаах хомуурунньуга тахсарыгар үлэлэспитэ[3].

Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Билии» уопсастыбатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. Үйэтин тухары публицист, эрэдээктэр уонна суруналыыс быһыытынан үлэлиирэ, 1930-с сылларга өрөспүүбүлүкэ «Кыым» хаһыатын эрэдээктэрин быстах кэмҥэ толорооччу быһыытынан үлэлээбитэ[1][3].

Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

  • Бииргэ төрөөбүттэрэ:
    • Николай Егорович Мординов (Амма Аччыгыйа) — норуот суруйааччыта, «Сааскы кэм» роман-эпопея ааптара[1];
    • Трофим Егорович Мординов (1915 с.т.) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, бойобуой уордьаннарынан наҕараадаламмыт, Саха АССР үтүөлээх учуутала[1];
    • Татьяна Егоровна Мординова (1918 с.т.) — учуутал[1];
  • Бастакы кэргэнэ — Мария Ивановна (1944 сыллаахха өлбүт);
  • Ол сыл икки оҕотун сүтэрбит; үс кыыһын уонна уолун бэйэтэ ииппит;
  • Иккис кэргэнэ — Ольга Всеволодовна Ионова (1911—1962), устуорук, Саха сирин устуоруйатын уонна этнографиятын идэлээҕэ, этнограф уонна тылбаасчыт В. М. Ионов кыыһа[1];
  • Кыыһа — Галина Авксентьевна Мординова, филология билимин хандьыдаата, доцент, ХИФУ филология факультетын профессор-настаабынньыга[4].
    • Сиэнэ — Дмитрий Иванович Соловьёв, Нуучча географическай обществотын Саха сиринээҕи салаатын толорооччу дириэктэрэ, «Россия — Моя история» историческай паарка дириэктэрэ[4].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Аатын үйэтитии

  • А. Е. Мординов аата Таатта лицейигэр (Ытык-Күөл) иҥэриллибит[2][3];
  • 1999 сыллаахха 73,57 караттаах алмааска «Профессор Авксентий Мординов» аат иҥэриллибит[1][2];
  • 2011 сыллаахха Дьокуускайга ХИФУ дьиэтин иннигэр А. Е. Мординов аатынан искибиэр аһыллыбыт, онно профессорга өйдөбүнньүк туруоруллубут (ааптардара — Сергей Лукин уонна Егор Оготоев)[1][2];
  • Таатта улууһун Ытык-Күөл уонна Харбалаах нэһилиэктэригэр А. Е. Мординов аатынан уулуссалар бааллар[2][3];
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүк үөрэх кыһаларын устудьуоннарыгар А. Е. Мординов аатынан истипиэндийэ олохтоммут[1].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Мординов Авксентий Егорович (рус.). Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 В Якутии отметили 114-летие со дня рождения первого ректора ЯГУ Авксентия Мординова (рус.). ГТРК «Саха» (23 Олунньу 2024). Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Мординов Авксентий Егорович (рус.). МКУК «Таттинская МЦБС». Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Профессор-наставник СВФУ Галина Мординова поделилась воспоминаниями об отце – первом ректоре Якутского государственного университета Авксентие Мординове (рус.). СВФУ. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  5. ↑ Первый ректор (рус.). EXO-YKT. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  6. ↑ Мординов Авксентий Егорович — МКУК "Таттинская МЦБС"(биллибэт). taattalib.ru. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.

Категориялар