Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана (нууч. Глава Республики Саха (Якутия)) — өрөспүүбүлүкэ ситэрэр былааһын баһылыыр Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү дуоһунастаах сирэйэ. Боломуочуйатын кэмэ биэс сыл.

Устуоруйа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын дуоһунаһа 1991 сыл бүтүүтүгэр киллэриллибитэ. 2014 сыл муус устарыгар диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ.

ССРС эстиитэ

1985 сылтан, Михаил Горбачёв былааска кэлиэҕиттэн, ССРС-ка бэлиитикэ уонна экэниэмикэ систиэмэтин реформалыырга туһуламмыт Перестройка бэлиитикэтэ ылыллыбыта. Ол эрээри, түмүгэр ити дойду иһигэр кризис өссө дириҥииригэр тиэрдибитэ. 1988—1991 сыллар ыккардаларыгар табаар дефицитэ күүскэ улааппыта; 1947 сылтан аан бастаан карточка систиэмэтэ киллэриллибитэ. ССРС сиригэр-уотугар хас да норуоттар ыккардыларынааҕы иирсээннэр күөдьүйбүттэрэ. Сойуустуу өрөспүүбүлүкэлэр киини кытта «суверенитеттар сэриилэригэр» киирсибиттэрэ: бэйэлэрин сокуоннарын сойуус сокуоннарыттан үрдүктүк тутар туһунан биллэрбиттэрэ уонна нолуок төлөбүрүн тохтоппуттара. 1990 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр РСФСР норуодунай дьокутааттарын сийиэһэ Өрөспүүбүлүкэтээҕи судаарыстыбаннай суверенитет туһунан Декларацияны ылыммыта.

1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР судаарыстыбаннай суверенитет туһунан Декларацияны ылыммыта.

1991 сыл олунньу 26 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Михаил Николаев Саха ССР судаарыстыбаннай статуһун туһунан сокуоҥҥа илии баттаабыта, бу сокуон 1992 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона ылыллыар диэри күүһүн сүтэрбэтэҕэ[1]. Бу сокуон өрөспүүбүлүкэ саҥа судаарыстыбаннай статуһун олохтообута, РСФСР уонна ССРС састаабыгар киирэр сувереннай өрөспүүбүлүкэ таһымыгар диэри үрдэппитэ.

Бастакы быыбардар

1991 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр Саха АССР аата уларытыллан Саха ССР буолбута.

Бэс ыйын 12 күнүгэр РСФСР Бэрэсидьиэнинэн Борис Ельцин талыллыбыта. Атырдьах ыйын 19 күнүгэр ССРС Бэрэсидьиэнэ Михаил Горбачёв былаастан туоратыллыбыта — Москубаҕа Атырдьах ыйынааҕы путч саҕаламмыта.

Сыл бүтүөр диэри өссө 7 өрөспүүбүлүкэҕэ бэрэсидьиэн быыбара ааспыта. Саха сиригэр быыбар ахсынньы 20 күнүгэр ыытыллыбыта. Саха сиригэр дьиҥнээх элбэх баартыйалаах тиһигэ суох сэбиэскэй быыбар систиэмэтэ тиксибитэ, ону ол кэмҥэ киллэриллибит альтернативалаах быыбардар соччо тупсарбатахтара. Быыбарга барыта 2 хандьыдаат кыттыбыта. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Михаил Николаев 76,7 % куолаһы ылан кыайбыта, иккис хандьыдаат барыта 7,3 % эрэ ылбыта. Быыбарга дьон кыттыыта 74,9 % буолбута[2]. Николаевы талыыны утары «Демократическая Якутия» хамсааһын тахсыбыта, кинилэр быыбары бойкуоттуурга ыҥырбыттара[3]. Вице-бэрэсидьиэнинэн Вячеслав Штыров талыллыбыта.

1992 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Михаил Николаев өрөспүүбүлүкэ Бырабыытылыстыбатын эмиэ баһылаабыта.

1992 сыл кулун тутарыгар Саха ССР уонна атын субъектар Арассыыйа Федерациятын кытта Федеративнай дуогабарга илии баттаабыта[4].

1992 сыл муус устар 4 күнүгэр Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтэ Өрөспүүбүлүкэ Төрүт Сокуонун ылыммыта.

Иккис быыбардар

1996 сыл ахсынньы 22 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин иккис быыбара буолбута. Барыта 6 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбарга үлэлии олорор Бэрэсидьиэн Михаил Николаев 58,96 % куолаһы ылан кыайбыта. Кини хандьыдатуратын Федерация субъегын дьаһалтатын баһылыктарын талыыга Арассыыйатааҕы координационнай сэбиэт өйөөбүтэ. Киниэхэ саамай чугас кыттыылаах Саха сирин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын Өрөспүүбүлүкэтин Палаататын дьокутаата, КПРФ-тан туруоруллубут Артур Алексеев этэ (кини 25,46 % куолаһы ылбыта).

2010 сыл

2010 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ Вячеслав Штыров боломуочуйатын кэмиттэн иннэ тохтотор туһунан ыйаахха илии баттаабыта. Саха сирин элбэх олохтооҕор Штыров дуоһунаһыттан барыыта олус соһуччу этэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин уонна Бырабыытылыстыбатын пресс-сулууспатыгар маннык соһуччу уурайыы төрүөтүн арыйбатахтара, маннык эрэ диэбиттэрэ: «Вячеслав Штыров бэйэтин баҕатынан барда. Кини кэмиттэн эрдэ барыытыгар тус бэйэтин төрүөттэрэ бааллар, ол туһунан биһиги официальнайдык этэр кыахпыт суох»[5].

Өрөспүүбүлүкэ баһылыгын эбээһинэһин толорооччунан Егор Борисов анаммыта.

2010 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр Саха сирин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн) Егор Борисовы өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнинэн дуоһунаһыгар бигэргэппитэ. Пленарнай мунньахха кыттыбыт 68 дьокутааттан 61-э Борисов хандьыдатуратын өйөөн куоластаабыта, икки киһи утары буолбута, өссө биэс дьокутаат куоластыыртан туттуммута[6].

2014 сыл

2014 сыл муус устар 25 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин боломуочуйатын кэмиттэн эрдэ тохтотор туһунан» 279-с нүөмэрдээх Ыйаахха илии баттаабыта. Бу докумуон өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнэ Егор Борисов боломуочуйатын тохтоторго уонна кинини Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын эбээһинэһин былыргыттан толорооччунан аныырга олук буолбута[7].

Тыллар суолталарын туһунан эттэххэ, сахалыы «ил» диэн тыл «норуот, биис уустарын сойууһа, судаарыстыба, эйэ, сөбүлэһии, түмсүү» диэн өйдөбүллээх, оттон «дархан» — түүр тылларыттан «привилегиялаах сословие» диэн суолталаах[8].

Быыбар 2014 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр ааспыта[9]. Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах быыбарга Егор Борисов кыайыыны ситиспитэ.

2018 сыл

2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр Егор Борисов уурайарын туһунан биллэрбитэ. Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин ыйааҕынан, Айсен Николаев Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын эбээһинэһин толорооччунан анаммыта. Оттон балаҕан ыйын 27 күнүгэр буолбут быыбар кэнниттэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана буолбута.

2023 сыл

2023 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын субъегын үрдүкү дуоһунастаах сирэйдэрин быыбарыгар куоластааһын түмүгүнэн, Айсен Николаев 75,77 % куолаһы ылан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын дуоһунаһыгар хаалбыта[10].

Дуоһунас аата

2012 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр Парламент (Ил Түмэн) Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонугар уларытыылары бигэргэппитэ, ол чэрчитинэн Бэрэсидьиэн дуоһунаһа Ил Дархан (нууч. Глава) диэн ааттаммыта. Бу уларыйыылар субъект билиҥҥи салайааччыта Егор Борисов боломуочуйата бүтүөҕүттэн (2015 сыл бэс ыйыгар күүтүллэрэ) күүһүгэр киириэхтээхтэрэ[11]. 2014 сыл муус устарыгар Борисов кэмиттэн эрдэ уурайбыта уонна салгыы буолар быыбарга кыттарын туһунан биллэрбитэ.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэннэрин уонна ил дарханнарын испииһэктэрэ

№ Бэрэсидьиэн Бэрэсидьиэнниир болдьоҕо Баартыйата
1 Михаил Николаев NikolaevME.jpg 1991 ахсынньы 27 күнэ — 2002 тохсунньу 27 күнэ КПСС (1991 сылга диэри)
2 Вячеслав Штыров ShtyrovVA.JPG 2002 тохсунньу 27 күнэ — 2010 ыам ыйын 31 күнэ 1) КПСС 2) Биир ньыгыл Арассыыйа (2007 сылтан)
3 Егор Борисов Yegor Borisov, August 2010.jpeg 2010 ыам ыйын 31 күнэ — 2010 бэс ыйын 17 күнэ (Өрөспүүбүлүкэ Бэрэсидьиэнин эбээһинэһин толорооччу)
2010 бэс ыйын 17 күнэ — 2014 муус устар 24 күнэ
2014 муус устар 24 күнэ — 2014 балаҕан ыйын 27 күнэ (Өрөспүүбүлүкэ баһылыгын эбээһинэһин толорооччу)

2014 балаҕан ыйын 27 күнэ — 2018 ыам ыйын 28 күнэ

1) КПСС 2) Биир ньыгыл Арассыыйа
4 Айсен Николаев Aysen Nikolayev (kremlin.ru).jpg 2018 сыл ыам ыйын 28 күнэ — 2018 сыл балаҕан ыйын 27 күнэ (Өрөспүүбүүлүкэ баһылыгын врио)
2018 сыл балаҕан ыйын 27 күнүттэн 		Биир ньыгыл Арассыыйа

Быһаарыылар

  1. ↑ Закон о государственном статусе Якутской—Саха ССР. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 10 Атырдьах ыйын 2014 года.
  2. ↑ Губернаторские выборы — 1991. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 17 Кулун тутар 2014 года.
  3. ↑ Республика Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 18 Балаҕан ыйын 2013 года.
  4. ↑ Федеративный договор-1. Договор с республиками. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 24 Балаҕан ыйын 2015 года.
  5. ↑ Президент Якутии сложил полномочия. Комсомольская правда. 2.06.2010. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 21 Олунньу 2014 года.
  6. ↑ Егор Борисов занял пост президента Якутии. Лента. Ру (17.06.10). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 23 Атырдьах ыйын 2010 года.
  7. ↑ ЯкутияМедиа. Владимир Путин подписал указ о досрочном прекращении полномочий президента Якутии. ЯкутияМедиа (25 Муус устар 2014). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 8 Балаҕан ыйын 2014 года.
  8. ↑ Ил Тумэн утвердил "Ил Дархан". Городская газета Эхо столицы (г. Якутск). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 22 Тохсунньу 2021 года.
  9. ↑ ЯкутияМедиа. Выборы главы Якутии состоялись 14 сентября. ЯкутияМедиа (10 Бэс ыйын 2014). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 8 Балаҕан ыйын 2014 года.
  10. ↑ Предварительные итоги голосования на выборах высших должностных лиц субъектов Российской Федерации. Центральная избирательная комиссия Российской Федерации (11 Балаҕан ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.
  11. ↑ О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной закон) Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 2 Ыам ыйын 2014 года.

Категориялар