Васильев Сергей Степанович
Сергей Степанович Васильев — Борогонскай (1907 сыл балаҕан ыйын 25 күнэ, Суотту нэһилиэгэ, Саха уобалаһа, Арассыыйа импиэрийэтэ — 1975 сыл ыам ыйын 11 күнэ) — саха сэбиэскэй бэйиэтэ, публицист уонна очеркист, ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1938), П. А. Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата. Судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэл.
Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр Бороҕон улууһун (билигин Уус-Алдан улууһа) Бастакы Суотту нэһилиэгэр Бөрө Бастаах диэн сайылык алааска элбэх оҕолоох дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ.
1920 сыллаахха Мүрү сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ[1][2].
1926 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика техникумугар үөрэнэ киирбитэ. Техникумҥа хомсомуол ячейкатыгар сэкиритээрдээбитэ.
1929 сылтан, үөрэҕин бүтэрэн баран, Бороҕоҥҥо Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин инспиэктэринэн, Уус-Алдан улууһун оройуоннааҕы норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйинэн, оройуон Сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ, бу кэмҥэ сири түҥэтии уонна тыа хаһаайыстыбатын холбоһуктааһынын (коллективизацияны) ыытыыга кыттыбыта[3][1].
Дьокуускай куорат Сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Сотору кэминэн П. А. Ойуунускай этиитинэн Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар политическай-маассабай литература эппиэттиир сэкиритээрэ буолбута.
1931 сылтан ССКП чилиэнэ.
1932 сыл муус устар ыйыгар Мэҥэ Хаҥалас улууһун ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. 1934 сыллаахха Ньурбаҕа, оччотооҕу Мэгэдьэк оройуонугар, эмиэ оройуон ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Бу кэмҥэ тыа сиригэр оччотооҕуга ханна да суох култуура уонна сынньалаҥ пааркатын туттарбыта.
1938 сылтан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ буолбута[4].
«Ньурбалар дьыалалара»
1938 сыл күһүнүгэр, Дьокуускай куорат Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьан, Ньурбаҕа «дьону күһэйэн үлэлэппит» диэн буруйданан, дуоһунаһыттан уһуллубута уонна баартыйаттан таһаарыллыбыта. Ону тэҥэ куорат сэбиэтин Пленумун састаабыттан таһаарбыттара, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатын эбээһинэһин толорорун боппуттара, Саха АССР Суруйааччыларын сойууһуттан таһаарыллыахтааҕын туһунан этиллибитэ. Сыл аҥаара дьиэ хаайыытыгар олорбута. Дьыалата баартыйа Киин кэмитиэтин хонтуруоллуур хамыыһыйатыгар иккитэ көрүллүбүтэ. Бастакытыгар урукку быһаарыыны оннунан хаалларбыттара. Иккиһигэр эрэ 1939 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр кинини баартыйа кэккэтигэр чөлүгэр түһэрбиттэрэ.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр
Сэрии сылларыгар Суотту сэттэ кылаастаах оскуолатыгар дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ. 1942 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллан баран доруобуйатынан сыыйыллыбыта.
1943 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун тэрийэр кэмитиэтин эппиэттиир сэкирэтээрэ буолбута. Саха сирин суруйааччыларын II уонна VI сийиэстэригэр эппиэттиир сэкирэтээринэн быыбарданан үлэлээбитэ[5][3].
1944 сыллаахха Д. К. Сивцев — Суорун Омоллооннуун фроҥҥа байыаннай суруналыыс-кэрэспэдьиэн быһыытынан ыытыллыбыттара[6][1].
Сэрии кэнниттэн
1963—1975 сс. Дьокуускай араадьыйа кэмитиэтигэр каадырга үрдүкү иниспиэктэринэн үлэлээбитэ.
1975 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ. Суоттуга көмүллүбүтэ[7].
Айар үлэтэ
Оҕо сылдьан олоҥхону истэ улааппыта. Суоттуга биир кэмҥэ Тиэхэн (Васильев Тихон Иванович), Наара Суох (Охлопков Петр Аммосович), Күндээр (Львов Михаил), Бүччүкүнэ (Татаринов Николай Яковлевич), Быыкаайык (Васильев Василий Гаврильевич), Тирээп (Васильев Устин Саввич) олоҥхоһуттар айан-тутан, олорон ааспыттар.
Техникумҥа үөрэнэ сылдьан Сата Баһылайап, Борогонец диэн ааттарынан ырыалары уонна хоһооннору «Кыым», «Хотугу ыччат», «Эдэр бассабыык» хаһыаттарга таһаартарбыта. Бастакы улахан айымньыта — «Арамаан артыала» бэйиэмэ 1929—1930 сылларга «Кыһыл ыллык» сурунаалга уонна «Эдэр бассабыык» хаһыакка бэчээттэммитэ. Ол кэнниттэн «Сэттэ туруйа» диэн бэйиэмэтэ, үгүс хоһоонноро өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, онтон «Мэҥэлэр хайа үрдүгэр» (1935) уонна «Ньурба биэрэгэр» (1939) диэн хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэрэ[6][1].
Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар «Андаҕар» (1941), «Кылбаҥнаа эрэ, кылыһым» (1943) уонна «Албан аат» (1943) диэн бэйиэмэлэрин бэчээттэппитэ. Бу кэмҥэ сэрии тиэмэтэ кини айар үлэтигэр сүрүн миэстэни ылбыта[2][3].
Сэрии кэнниттэн «Сир талааннаахтара» (1951) хоһоон хомуурунньугун, «Босхоломмут уу» (1953) бэйиэмэни, оҕолорго «Көтөрдөр сүбэлэрэ» (1956) остуоруйаны уонна 1960-с сыллар саҕаланыыларыгар «Аччыгый уол» диэн хоһоонунан арамааны суруйбута. «Ытык Ильмень» диэн баллада бэйиэмэтэ Новгород сиригэр өлбүт саха буойуттарыгар анаммыта уонна 1960-с сыллар бүтүүлэригэр бэчээттэммитэ[2][6].
Васильев-Борогонскай публицист уонна очеркист быһыытынан эмиэ үлэлээбитэ. Оҕолорго «Эрчимэн Бэргэн», «Үөлэн Хардааччы» уонна «Күн Эрили» олоҥхолору суруйан бэлэмнээбитэ. Үгүс айымньыта нууччалыы уонна атын норуоттар тылларыгар тылбаастаммыттара. Барыта 30-ча кинигэ ааптара[8][5].
Талыллыбыт библиографията
- Мэҥэлэр хайа үрдүгэр: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1935. — 73 с.
- Ньурба биэрэгэр: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1939. — 60 с.
- Айхал: Поэма. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1943. — 64 с.
- Андаҕар: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1943. — 40 с.
- Ленскэй абатыйыыта: Поэма. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1943. — 59 с.
- Бухатыырдар: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1944. — 68 с.
- Талыллыбыт айымньылар: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1948. — 108 с.
- Северные поэмы. — Якутск : ГОСИЗДАТ ЯАССР, 1948. — 82 с.
- Фронт ырыалара. — Якутскай : САССР Госиздата, 1945-. Ч. 1. — 1945. — 87 с.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Аатын үйэтитии
- Сергей Васильев-Борогонскай аатын сүгэллэр:
- 1987 сыллаахтан Васильев ааҕыылара ыытыллаллар. 2009 сылтан ыла тэрээһин бүтүн Арассыыйатааҕы таһымнаах[1].
Кини туһунан
- Семенов И. Партия эрэллээх уола. — Дьокуускай, 1962.
- Өлбөт өрөгөй (Поэт Сергей Васильев олоҕо, үлэтэ, айымньыта). Н. З. Копырин. — ГЧИ, 2007.