Спиридонов Иван Григорьевич
Спиридонов Иван Григорьевич — Дуол (нууч. Иван Григорьевич Спиридонов; 1930 сыл олунньу 10 күнэ, Кириэстээх — 2003 сыл кулун тутар 29 күнэ, Дьокуускай) — саха сэбиэскэй, Арассыыйа уопсастыбаннай диэйэтэлэ, литератураны чинчийээччи уонна ырытааччы, кириитик, суруналыыс, тыл билимин кандидата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Арассыыйа суруйааччыларын уонна суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ[1][2].
Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Сунтаар улууһун Кириэстээх нэһилиэгэр төрөөбүтэ[1].
Аҕатын эрдэ сүтэрэн, эһэтин дьиэ кэргэнигэр иитиллибитэ[3]. 1939 сыллаахха Кириэстээх алын сүһүөх оскуолатын иккис кылааһыгар үөрэнэ киирбитэ, онтон Бүлүүчээн уонна Тойбохой оскуолаларыгар үөрэммитэ. 1945 сыллаахха, Сунтаар орто оскуолатын бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы педагогика институтугар үөрэнэ киирбитэ.
1950—1951 үөрэх сылыгар Тойбохой орто оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. 1953 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун саха тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбитэ, ол кэнниттэн кафедраҕа үлэлии хаалбыта.
1954 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаһыат эрэдээктэрин солбуйааччытынан, онтон эрэдээктэринэн анаммыта.
1956 сыллаахха Москваҕа Хомсомуол киин оскуолатын суруналыыстыка салаатыгар үөрэммитэ.
1958 сыл ахсынньытыттан ССКП Дьокуускай куораттааҕы кэмитиэтин пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыта.
1961—1964 сс. ССКП КК иһинэн уопсастыбаннай билим Академиятын аспирантуратыгар литератураны чинчийии уонна ускуустубаны үөрэтии кафедратыгар үөрэммитэ. «Реализм в якутской поэзии» диэн тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбитэ.
1964—1965 сс. — ССКП Саха уобаластааҕы кэмитиэтин лиэктэрдэр бөлөхтөрүн салайааччыта. 1966 сылтан 1975 сылга диэри ССКП Дьокуускай куораттааҕы кэмитиэтин сэкирэтээрэ.
1975 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын проректорынан анаммыта. Бу дуоһунаска 1983 сылга диэри үлэлээбитэ.
1983—1987 сылларга устуоруйа-тыл факультетын декана, саха тылын уонна литературатын кафедратын дассыана. 1989 сылтан — Тыл, литература уонна история институтун билим үрдүкү үлэһитэ, онтон 1995 сылтан 1998 сылга диэри — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин Академиятын гуманитарнай чинчийии институтун литература уонна ускуустуба салаатын сэбиэдиссэйэ.
1998 сыл сэтинньитигэр Саха сирин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.
Уопсастыбаннай үлэтэ
Өр сыллар устата өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах бөдөҥ тэрээһиннэр тэрийэр кэмитиэттэрин салайбыта.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи көҥүл тустуу федерациятын бэрэссэдээтэлэ этэ, Дьокуускайга ССӨС успуордун маастарын аатын иҥэриилээх Бүтүн Сойуустааҕы көҥүл тустууга күрэхтэһии тэрийбитэ.
Үлэһиттэр дьокутааттарын куорат Сэбиэтин дьокутаатынан, быыбардаммыт хомсомуол, баартыйа уорганнарыгар талыллан үлэлээбитэ.
Кини көҕүлээһининэн Саха сиригэр бастакы «Сарыал» ырыа уонна үҥкүү ансаамбыла тэриллибитэ.
Бастыҥ уус-уран айымньыга өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэр дьүүллүүр сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ этэ[4].
Айар-чинчийэр үлэтэ
Аан бастаан 1953 сыллаахха Иван Федосеевы — Доосону кытта Иван Гоголев — Кындыл кинигэтигэр суруйбут рецензиялара «Кыым» хаһыакка тахсыбыта.
Үлэлэригэр саха литературатын устуоруйатын, сайдыытын суолларын, онуоха реализм хайысхатын уонна айар ньымалар уратыларын ырыппыт.
Ыстатыйаларыгар саха бастакы суруйааччыларын айар үлэлэрин чинчийбит (Күлүмнүүр, Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа). Былатыан Ойуунускай айар үлэтигэр хас да ыстатыйатын анаабыт: «Ойунский — писатель-мыслитель», «Вперёд, к Ойунскому!», «Уроки творчества и созидания». Ону таһынан, Күннүк Уурастыырап, Сэмэн Данилов, Суорун Омоллоон, Амма Аччыгыйа, Иван Арбита, Софрон Данилов, Кындыл, Савва Тарасов айар үлэлэрин ырыппыт[3].
«Зов величавой природы», «Якутская литература вчера и сегодня», «Навстречу новому веку» кинигэлэр, ону таһынан Иван Арбита уонна Сэмэн Данилов поэзияларын туһунан монографиялар ааптардара[1].
Олоҕун тиһэх сылларыгар саха литературатын үс туомнаах антологиятын бэлэмнээбит[1].
Библиографията
- Аар тайҕа абылаҥа: саха литературата уонна айылҕа харыстабыла. — Дьокуускай, 1995.
- Литературабыт бэҕэһээ уонна бүгүн : ыстатыйалар уонна бэлиэтээһиннэр. — Дьокуускай: Бичик, 1995.
- И. Арбита поэзията. — Дьокуускай: Литограф, 1998. — 120 с.
- Үүммүт үйэни көрсө. — Дьокуускай: Бичик, 2000.
- Бу тыллар буолбатах — кубалар. — Дьокуускай: Бичик, 2002.
- Көҥүл дохсун күннэргэ = Ойунский и наше время. — Дьокуускай: Бичик, 2003.
- Саха уус-уран литературатыгар айылҕа обраһа : үөрэнэр пособие. — Дьокуускай: СГУ изд-вота, 2004.
- Ырыаларым — ымыыларым, ыраас, сырдык ыраларым. — Дьокуускай: Саха ун-тын изд-вота, 2007.
- Реализм в якутской поэзии: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук; М-во высш. и сред. образования РСФСР, Якут. гос. ун-т. — Якутск: [б. и.], 1973.
- Якутская литература вчера и сегодня: [Сб. ст.]. — Якутск: Бичик, 1995.
- Зачарованные тайгой. — Якутск: Сахаполиграфиздат, 1995.
- Великое притяжение: жизнь и творчество Д. К. Сивцева-Суорун Омоллоона: Сб. ст. / И. Г. Спиридонов. — Якутск, 2006[1].
Сыанабыл
Үөлээннээхтэрэ И. Г. Спиридоновы чинчийээччи эрэ быһыытынан буолбакка, талааннаах тэрийээччи этэ диэн ахталлара. Кини салалтатынан Гуманитарнай чинчийии институтун саха литературатын салаата үс саамай суолталаах хайысханан таһаарыылаахтык үлэлээбит: «Саха норуотун култуурата», «Саха сирин төрүт омуктарын литератураларыгар киһи аймах сыаннастара», «Саха литературатын поэтикатын уратыларын чинчийии». Ол билим-чинчийэр үлэ түмүгэр 2 билим дуоктара уонна 3 билим хандьыдаата баар буолбуттара.
Иван Спиридонов саха литературатын устуоруйатын утумнаахтык наардаабыт, ону кытта эрэпириэссийэҕэ түбэспит суруйааччылар үтүө ааттарын сөргүтээһиҥҥэ улахан өҥөлөөх диэн билинэллэр[5].
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ;
- П. А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай Бириэмийэ лауреата (1996);
- «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан;
- Үрдүкү Сэбиэт Президиумун Ытык грамотата;
- Дьокуускай куорат ытык олохтооҕо (1999)[1].
Аатын үйэтитии
- 2010 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан Сунтаар улууһун Кириэстээх орто оскуолатыгар И. Г. Спиридонов аата иҥэриллибитэ[1];
- 2020 сыллаахха Иван Спиридонов оҕолоро кини тус бибилэтиэкэтин Тэлиги сэлиэнньэтин бибилэтиэкэтигэр бэлэх биэрбиттэрэ[4].
Кини туһунан кинигэ
- Сырдык ыра: ахтыылар / хомуйан оҥордулар: А. Е. Захарова, Г. И. Спиридонов. — Дьокуускай: Бичик, 2005.
Быһаарыылар
Литература
- Лауреат Государственной премии РС(Я) имени П.А.Ойунского Спиридонов Иван Григорьевич : биобиблиографический указатель / сост. М. М. Дьяконова; ред. А. Н. Иванова. — Якутск: Сахаполиграфиздат, 1998. — 17, [2] с.
- Кириллин Д. Литератураны чинчийээччи: Борисов П. Литература сыһыытын эрэллээх буойуна // «Чолбон». — 2000. — № 2.
- Пархоменко М. Н. На переломном этапе / Новые горизонты якутской литературы. — Якутск, 1967.
- Сыромятников Г. С. Литературно-художественная критика в Якутии (1939—1975). — Якутск, 1990.
- Башарина З. Дьоһуннаах үлэлэр автордара: П. А. Ойуунускай аатынан Гос. бириэмийэҕэ түһэриллибит үлэлэр // Саха сирэ. — 1996.