Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Гоголев Иван Михайлович

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии
УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Гоголев.

Гоголев Иван Михайлович — Кындыл (1930 сыл тохсунньу 18 күнэ, Бүлүү — 1998 сыл сэтинньи 22 күнэ, Покровскай, Саха сирэ) — саха сэбиэскэй, Арассыыйа суруйааччыта, саха норуодунай бэйиэтэ, драматург. Саха АССӨ ускуустубатын үтүөлээх үлэһитэ (1962), Арассыыйа култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1998), ССӨС суруйааччыларын (1957), Саха Өрөспүүбүлүкэтин (1991) сойуустарын чилиэнэ.

Олоҕун олуктара

1930 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр Бүлүү улууһун Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ.

1939—1944 сылларга Чочу сэттэ кылаастаах оскуолатыгар 3-с кылаастан 7 кылааһы бүтэриэр диэри үөрэммитэ.

1944 сыл күһүнүттэн 1945 сыл күһүөрү кыһыныгар диэри Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар үөрэммитэ.

1945—1946 сылларга Өлөөн улууһун Өлөөн оскуолатыгар 9-с кылааска үөрэммитэ.

1947 сыллаахха Дьокуускай куорат Курашов аатынан 2-с нүөмэрдээх оскуолатын 10-с кылааһын бүтэрбитэ.

1948—1949 үөрэх сылларыгар Бүлүү улууһун Бөкчөҥөө уонна Халбаакы оскуолаларыгар учууталлаабыта.

1948 сылтан бэчээттэнэн саҕалаабыта.

1954 сыллаахха Москватааҕы М. Горькай аатынан литература институтун (нууч.) (сах. бүтэрбитэ.

«Кыым» хаһыакка, Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар эрэдээктэринэн, Покровскай орто оскуолатыгар тыл уонна литература учууталынан үлэлээбитэ.

Покровскайга олорбут. Саха АССӨ Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллан үлэлэлии сылдьыбыта[2].

1998 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр өлбүтэ.

Айар үлэтэ

Бастакы хоһооно 1948 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэммитэ.

1952 сыллаахха, 22 саастааҕар, «Ыҥырар уоттар» диэн хоһооннорун уонна бэйиэмэлэрин хомуурунньуга тахсыбыта.

1957 сыллаахха ССӨС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ буолбута.

1958 сыллаахха «Хаарчаана» диэн ааттаах оҕолорго анаан суруйбут кинигэтэ бэчээттэммитэ.

1961 сыллаахха «Кыталыктар хочолоро» диэн музыкальнай остуоруйа-пьесата Саха судаарыстыбаннай дыраама тыйаатырын сыанатыгар турбута.

«Хотугу сибэкки» бастакы саха опереттатын либреттотын суруйбута. Оперетта 1962 сыллаахха Саха муусука-дыраама тыйаатырын сыанатыгар туруоруллубута. Ол сыл саха бэйиэттэриттэн бастакынан «Күн хайата» диэн хоһоонунан улахан романы суруйбута.

1976 сыллаахха хампаһыытар Валерий Кац «Кыһыл көмүс ох» операны, оттон Захар Степанов «Сээркээн сэһэн» мюзиклы кини либреттоларынан туруорбуттара.

1977—1987 сылларга «Хара кытылык» романа үс кинигэнэн тахсыбыта.

1985 сыллаахха кини либреттотынан Захар Степанов «Биһик ырыата» диэн операны Саха муусука-дыраама тыйаатырын сыанатыгар туруорбута.

1986 сыллаахха «Аал Луук мас аман өһө» диэн бэйиэмэтигэр хампаһыытар Владимир Ксенофонтов симфония, оттон Валерий Кац кантата суруйбуттара[2].

Айымньылара нуучча тылыгар тылбаастаммыттара, Москваҕа бэчээттэммиттэрэ[3].

«Үһүс харах» кинигэтэ 2005 сыллаахха Берлин куоракка Dagyeli кинигэ кыһатыгар ньиэмэс тылынан тахсыбыта («Das dritte Auge»). Бу тылбаас тахсарын кыргыттара Анна уонна Лена Гоголевалар, ону тэҥэ Монастырев Владимир Дмитриевич ситиспиттэрэ. Тылбааһы нуучча тылыттан Валерия Вайзер бэлэмнээбитэ[4].

Тыйаатыр сыанатыгар

  • «Өлүөнэ сарсыардата» — испэктээк, Саха муусука-дыраама тыйаатырын сыанатыгар аан бастаан 1968 сыллаахха режиссёр Федот Потапов туруорбута[5];
  • «Дыгын Дархан» («Өлүөнэ сарсыардата» айымньытынан) — испэктээк, П. А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра, туруорааччы-режиссёр Сергей Потапов;
  • «Хара кыталык» — испэктээк, П. А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра, режиссёр Лена Иванова-Гримм[5];
  • «Мэник Мэнигийээн» — оҕолорго анаммыт испэктээк, П. А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра, режиссёр Руслан Тараховскай;
  • «Хотугу сибэкки» — оперетта, Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай опера уонна балет тыйаатыра, туруорааччы-режиссёр П. Неустроев[6];
  • «Легенда о Полярной звезде» («Араҥас сулус» айымньытынан) — остуоруйа-испэктээк, Өрөспүүбүлүкэтээҕи үҥкүү национальнай тыйаатыра, туруорааччы-режиссёр Лена Иванова-Гримм. Спектакль бастакы туруоруута 2012 сыллаахха тохсунньу 7 күнүгэр буолбута[3].

Талыллыбыт айымньылара

Проза

  • Мин эһигини таптыыбын : сэһэн / Иван Гоголев. — Якутскай : Якутское книжное изд-во, 1971.
  • Хара кыталык : роман : [3 кинигэлээх. 1-кы кинигэтэ] / Иван Гоголев. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1977.
  • Хара кыталык : (роман) : [3 кинигэлээх]. (2-с кинигэтэ) / Иван Гоголев. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1982.
  • Хара кыталык : (роман) : [3 кинигэлээх]. (3-с кинигэтэ) / Иван Гоголев. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1987.
  • Эһэкээн үөһэ : сэһэн : / Иван Гоголев. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1978.
  • Олорор мутуккун кэрдимэ : сэһэн / И. М. Гоголев. — Якутскай : Кинигэ изд-вота, 1986.
  • Иэйэхсити кэлэтии : «Иэйиэхсит» роман маҥнайгы кинигэтэ / Иван Гоголев. — Дьокуускай : Бичик, 1993.
  • Манчаары : роман / Иван Гоголев. — Дьокуускай : Бичик, 2012[7].

Драматургия

  • Ыам ыйын халлаана : пьесалар / Иван Гоголев. — Якутскай : Якуткнигоиздат, 1966.
  • Үрүҥ көмүс иҥэһэ : (хоһоонунан драмалар) / Иван Гоголев. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1974.
  • Драмалар / Иван Гоголев. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1981[7].

Хоһооннор

  • Ыҥырар уоттар : [хоһооннор, поэмалар] / И. Гоголев. — Якутскай : САССР Госиздата, 1952.
  • Ыраах суолга : [хоһооннор уонна поэмалар] / Иван Гоголев. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1956.
  • Кынаттар : хоһооннор уонна поэмалар / Иван Гоголев. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1959.
  • Күн хайата : хоһоонунан роман / Иван Гоголев. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1962.
  • Тоҕус халлаан анныгар : хоһооннор / Иван Гоголев. — Якутскай : Якуткнигоиздат, 1970.
  • Ийэ буор : поэма, хоһооннор, ырыалар / Иван Гоголев. — Якутскай : Кинигэ изд-вота, 1976.
  • Өксөкүлээх сэргэ : хоһооннор / И. М. Гоголев; [ред. В. А. Тарабукин; уруһуйдара В. Д. Иванов]. — Якутскай : Кинигэ изд-вота, 1979.
  • Тохсунньу харыйата : (cонеттар, поэмалар) / Иван Гоголев ; И. Е. Капитонов уруһуйа. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1984[7].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Саха АССӨ ускуустубатын үтүөлээх үлэһитэ (1962);
  • Саха комсомолун лауреата (1978);
  • «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (1980);
  • Саха норуодунай бэйиэтэ (1990);
  • Саха суруйааччыларын литературнай бириэмийэлэрин лауреата;
  • Арассыыйа суруйааччыларын «Северная звезда» литературнай бириэмийэлэрин лауреата (1997);
  • Бүлүү улууһун ытык олохтооҕо (1990);
  • Арассыыйа култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1998);
  • «Дружба» уордьан (Арассыыйа Бэрэсидьиэнин Б. Ельцин ыйааҕынан) (1998)[2].

Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

  • Кэргэнэ — Черткова Мария Алексеевна, селекционер, Саха АССӨ уонна АБ үтүөлээх агронома[8];
  • Гоголева Лена Ивановна — улахан кыыһа, П. А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатырын сүрүн худуоһунньуга[9];
  • Гоголева Анна Ивановна — кыра кыыһа, суруйааччы, тылбаасчыт, тыл билимин хандьыдаата, П. А. Ойуунускай аатынан Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай литература түмэлин үрдүкү билим үлэһитэ, СӨ култууратын туйгуна[3][9];
  • Сиэнэ Мария — Суорун Омоллоон аатынан Судаарыстыбаннай опера уонна балет тыйаатырын тутаах солистката;
  • Владимиров Афанасий Семёнович — аймаҕа; 2007—2010 сс. Хаҥалас улууһун баһылыга, 2010—2013 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин миниистирэ[10].

Аатын үйэтитии

  • Иван Гоголев — Кындыл аатын сүгэллэр:
    • Бүлүү норуодунай тыйаатыра (1993)[11];
    • Чочу орто оскуолата (1999)[12];
    • Сыдыбыл түмэлэ (Бүлүү улууһа, 2005)[13];
    • Бүлүү, Покровскай, Москва куораттарга уулуссалар[14][15];
    • Бүлүү улууһун кииннэммит бибилэтиэкэ ситимэ (2021)[16];
  • 2010 сыллаахха, Кындыл 80 сааһын көрсө, Чочу орто оскуолатыгар боруонсаттан оҥоһуллубут бүүс туруоруллубута[17];
  • 2022 сыллаахха бэс ыйын 17-18 күннэригэр Бүлүү куоракка Иван Михайлович Гоголев — Кындыл аатынан искибиэр уонна пааматынньык арыллыбыттара[18].

Кини туһунан кинигэлэр

  • Сивцев В. Т. Кындыл Уйбаан: Күн хайатын сарыала. — Дь., 1999. — С. 47—52.
  • Сивцев В. Т. Треугольник поэзии: О кн. И. Гоголева «Ягель в инее» / / Соц. Якутия. — 1967. — 13 мая.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Гоголев Иван Михайлович // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 3 Иван Михайлович Гоголев-Кындыл (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Кындыл - Гоголев Иван Михайлович (рус.). Национальная библиотека Якутии. Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ Саха норуодунай бэйиэтэ Иван Гоголев-Кындыл төрөөбүтэ 95 сыла туолла. sakhalitera.ru. Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 Спектакли. Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  6. ↑ ЦВЕТОК СЕВЕРА – СахаОпераБалет(биллибэт). sakha-opera.ru. Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Айымньылара | И. М. ГОГОЛЕВ-КЫНДЫЛ(биллибэт). gogolev.librvil.ru. Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  8. ↑ Памяти Марии Алексеевны Чертковой (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  9. ↑ 1 2 Открылась выставка картин Лены Гоголевой (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  10. ↑ Министр образования - Владимиров Афанасий Семенович (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  11. ↑ «Премьера спектакля к 30-летию присвоения имени Ивана Михайловича Гоголева – Кындыл Вилюйскому народному театру » (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  12. ↑ МБОУ "Чочунская СОШ им.И.М.Гоголева" с.Сыдыбыл МР "Вилюйский улус (район)" РС(Я) (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  13. ↑ Музей И.М.Гоголева-Кындыл (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  14. ↑ улица Гоголева-Кындыл (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  15. ↑ улица Ивана Гоголева (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  16. ↑ Новой библиотеке Вилюйска присвоили имя народного поэта Якутии Ивана Гоголева-Кындыла (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  17. ↑ В Якутии отмечают 80-летие со дня рождения народного поэта Ивана Гоголева-Кындыла (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  18. ↑ Бүлүүгэ Иван Гоголев пааматынньыгын арыллыыта (рус.). Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.

Литература

  • С. Е. Ноева «Поэтика времени и пространства в произведениях И. М. Гоголева — Кындыл» — монография.
  • Е. Сидорова. Иван Гоголев — Кындыл. — Журнал «Полярная звезда» — 2010. — № 1.
  • Күн хайатын сарыала / Хомуйан оҥордулар: И. Е. Томскай, В. Т. Сивцев. — Дь., 1999. — 528 с.
Саха суруйааччылара
nothumb

Абаҕыыныскай | Алампа | Амма Аччыгыйа | Дмитрий Апросимов | Иван Арбита | Рафаэль Баҕатаайыскай | Болот Боотур | Былатыан Ойуунускай | Бэс Дьарааһын | Анна Варламова - Айысхаана | Клара Васильева | Чаҕылҕан | Лев Габышев | Иван Гоголев | Василий Гольдеров - Ороһу Уола | Далан | Сэмэн Данилов | Софрон Данилов | Доосо | Моисей Ефимов | Ефремов Степан Павлович | Күндэ | Дьуон Дьаҥылы | Дьүөгэ Ааныстыырап | Кулантай | Күннүк Уурастыырап | Күн Дьирибинэ | Николай Лугинов | Иван Мигалкин | Неймохов Егор Петрович | Николай Неустроев | Неустроева Анна | Огдо | Ойуку | Өксөкүлээх Өлөксөй | Леонид Попов | Варвара Потапова | Сэмэн Руфов | Сабарай Илгэ | Саргы Куо | Сиэн Чолбодук | Тимофей Сметанин | Суорун Омоллоон | Анастасия Сыромятникова | Савва Тарасов | Таллан Бүрэ | Тобуроков Петр | Пантелеймон Тулааһынап | Тумарча | Тыаһыт | Макар Хара | Харлампьева Наталья | Харысхал | Чысхаан | Эллэй | Эрилик Эристиин | Николай Якутскай

 

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар