Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра

Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка судаарыстыбыннай статустаах бастакы тыйаатыр, Сибиир уонна Уһук Илин түөрт опера уонна балет тыйаатырдарыттан биирдэстэрэ^[1]. Тыйаатыр 1982 сыллаахха тутуллубут дьиэҕэ үлэлиир, бүтэһигин 2023 сыллаахха саҥардыллыбыт^[2]. Көрөр саалата 643 миэстэлээх.

Арассыыйа музыкальнай тыйаатырдарын Ассоциациятыгар, балет күрэхтэрин аан дойдутааҕы Федерациятыгар киирэр^[3].

1940 сыллаахха Марк Жирков, саха бастакы идэтийбит хампаһыытара, Саха сирин судаарыстыбыннай хоругар олоҕуран балет труппатын уонна музыкальнай-вокальнай бөлөх тэрийбит.

Айар бөлөх бастакы састаабыгар киирбиттэр:

• Салайааччы Т. П. Местников;
• Хормейстер В. П. Попов;
• Балетмейстердар — С. В. Владимиров-Климов уонна И. А. Каренин;
• Концертмейстер П. К. Розинская;
• Ырыа педагогтара — А. Костин, С. Джангваладзе, Г. Кривошапко;
• Ырыаһыттар — А. Новгородова, Т. П. Местников, М. Н. Жирков, А. Егорова, Е. Захарова, Н. Харитонов, Г. М. Кокшарский.

Ол сыл Марк Жирков Генрих Литинскайдыын «Ньургун Боотур» олоҥхо-драманы суруйан сыанаҕа аан маҥнайгытын туруорбуттар.

1942 сыллаахха муусука уонна драма тыйаатыра аһыллар.

1947 М. Жирков уонна Г. Литинскай «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» остуоруйаҕа олоҕурбут «Сир Симэҕэ» балеты туруорбуттар.

1948 сыллаахха Б. Асафьев «Бахчисарай фонтанын» туруорбуттар.

Салгыы 1955 сылга диэри тыйаатар саҥа туруоруулара суох үлэлээбит.

1950-с сылларга «Ньургун Боотуру» саҥаттан туруорбуттар (1955), опера-олоҥхо Москваҕа саха литературатын уонна искусствотын Декадатыгар чэрчитинэн көстүбүт (1957). Ол кэмҥэ Урааллааҕы судаарыстыбыннай консерватория иһинэн саха оператын устуудьуйатын уонна уус-уран-музыкальнай училище хореография салаатын бастакы үөрэнээччилэрэ бүтэрбиттэр.

1957 сыллаахха Москваҕа хампаһыытар Грант Григорян «Якутская праздничная» диэн тыйаатырдыы ораториятын сүрэхтээһинэ буолбут. Бу кэннэ кини «Лоокуут уонна Ньургуһун» (Тимофей Сметанин пьесатынан) операны суруйан туруорбут.

1960-с сылларга тыйаатырын репертуарыгар Григорян, Литинскай саҥа айымньылара тахсыбыттар: «Хотугу сибэкки» оперетта, «Кыһыл ойуун» опера, «Кыһыл былаат», «Алтан үөрүүтэ» балет. 1964 сыллаахха Ж. Батуев «Чурумчуку» балеты туруорбут.

Бу сылларга тыйаатырга үлэлээбиттэр:

• Режиссер А. Егорова;
• Бастакы балетмейстер А. Мохотчунова;
• Балет солистара — К. Иванова, Г. Баишев, А. Попов;
• Ырыаһыттар — А. Таразанов, А. Яковлева, А. Соколовский, пианист Н. Слепцов уо. д. а.

Ону таһынан, араас сылларага тыйаатырга композитордар Г. Григорян, Г. Комраков, В. Кац; режиссердар В. Местников, А. Хроленко; балетмейстердар С. Владимиров, И. Каренин, С. Бурханов, А. Попов; дирижердар В. Борисов, Г. Кривошапко, Ю. Степанов, В. Бочаров, Н. Кисленко, А. Юдасин, Е. Хилькевич үлэлээбиттэр.

Бу кэмҥэ тыйаатыр бастакы гастроллара саҕаламмыттар^[4].

1971 сыллаахха тыйаатыр Судаарыстыбыннай муусука тыйаатыра диэн ааттаммыт. Бу сылтан Саха опера уонна балет тыйаатыра айар сылларын ааҕыыта саҕаламмыт.

1982 сыллаахха тыйаатыр саҥа дьиэҕэ көспүт.

1991 сыллаахха Муусука тыйаатыра Опера уонна балет тыйаатыра диэн буолбут.

2001 сыллаахха тыйаатырга саха норуодунай суруйааччыта, элбэх опера уонна балет либреттоларын ааптара Д. К. Сивцев-Суорун Омоллоон аата иҥэриллибит^[5][6].

2000-с сс. тыйаатыр үгүс бэстибээллэргэ, көрүүлэргэ кыттар, ону тэҥэ бэйэтин базатыгар тэрээһиннэри тэрийэн ыытар, чуолаан:

• П. И. Чайковскай бэстибээлэ^[7];
• Дж. Верди аатынан муусука бэстибээлэ;
• «Северный дивертисмент» классическай балет бэстибээлэ;
• «Стерх» классическай балет бэстибээлэ;

2021 сыллаахха тыйаатыр К. Орф «Ыйдаҥа» оператыгар олоҕуран туруорбут «Ини-бии Гриммнэр остуоруйалара» көрдөрүүтэ VI Национальнай опера бириэмийэтин «Событие (традиция)» номинацияҕа лауреат буолбут.

2023 сыллаахха «Культура» национальнай бырайыак чэрчитинэн тыйаатыры саҥардыы, уларытыы ыытыллыбыт^[8].

2024 сыллаахха тыйаатыр «Кытыаста Таас Куо» этнобалеты туруоран, Москваҕа «Кыһыл көмүс мааска» бэстибээл сэттэ бириэмийэтиттэн үһүгэр тиксибит: «Дьахтар оруолун бастыҥ толоруу иһин. Балет» — Мария Кузьмина, «Уот-күөс бастыҥ худуоһунньуга» — Иван Шандровскай уонна «Бастыҥ спектакль. Балет»^[9][10][11].

2022 сыл сэтинньититтэн тыйаатыр дириэктэринэн Владислав Левочкин анаммыт^[3].

Тыйаатыр репертуарыгар саха, нуучча уонна аан дойду опералара уонна балеттара, оперетталара уонна мюзикллара көстөллөр: «Ньургун Боотур», «Лебединое озеро», «Риголетто» уо. д. а^[15].

Кэнники сылларга «Аида», «Князь Игорь», «Дети и Волшебство» опералары, Ю. Григорович хореографиятыгар «Сильфида», «Спартак», «Корсар» балеттары, туруорбуттар. Национальнай темалаах испэктээктэр саҥаттан туруоруллубуттар — «Манчаары туһунан ырыа», «Сир симэҕэ», «Дьол тааһа», аныгы саха композитордарын айымньылара — В. Ксенофонтов «Тэтэйбит» бастакы музыкальнай комедията, Н. Михеев «Юко уонна Анеке» бастакы дьүкээгир операта^[3][16].

«Тыйаатыр боотура» — Мила Кудряшова тыйаатыр туһунан документальнай киинэтэ^[17], сүрүн оруолга тыйаатыр солиһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Александр Емельянов уһуллубут.