Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Литинскай Генрих Ильич

Ге́нрих Ильи́ч Лити́нский (1901 сыл кулун тутар 4 күнэ [17 күнэ], Липовец, Киев күбүөрүнэ[d] — 1985 сыл от ыйын 26 күнэ эбэтэр 1985, Москва) — сэбиэскэй композитор, педагог уонна музыковед, профессор. Москва консерваториятын, Гнесиннар ааттарынан судаарыстыбаннай музыкальнай-педагогическай институту уонна Казань консерваториятын учуутала. Марк Николаевич Жирковы кытта саха бастакы национальнай музыкальнай-сценическэй айымньыларын — «Ньургун Боотур» операны уонна «Сир симэҕэ» («Полевой цветок») балеты суруйбуттара.

Олоҕун олуктара

1901 сыл кулун тутар 17 күнүгэр Арассыыйа импиэрийэтигэр Киев күбүөрүнэтин Липовец куоратыгар төрөөбүтэ. 1928 сыллаахха Москва консерваториятын Рейнгольд Морицевич Глиэр композиция кылааһын кыһыл дипломунан бүтэрбитэ.

1924—1943 сылларга Москва консерваториятыгар муусука теориятын уонна композицияны үөрэппитэ. 1932—1943 сылларга композиция кафедратын салайбыта уонна композитор факультетын деканын эбээһинэһин толорбута. 1933 сылтан профессор буолбута.

1944—1947 сылларга ССРС Композитордарын сойууһун Тэрийэр кэмитиэтин иһинэн Консультациялыыр киини салайбыта. 1947 сылтан Гнесиннар ааттарынан институкка полифонияны уонна композицияны үөрэппитэ. 1949—1964 сылларга биир кэмҥэ Н. Г. Жиганов аатынан Казань консерваториятыгар теоретико-композиторскай факультекка полифония куурсун салайбыта[3][4].

1985 сыл от ыйын 26 күнүгэр Москваҕа өлбүтэ; атын чахчыларынан — от ыйын 27 күнүгэр[3][4].

Айар үлэтэ

1928—1945 сылларга сүрүннээн камернай-инструментальнай жанрдарга үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ симфонияны, струна квартеттарын, струна октетын, скрипкаҕа сонаталары, оркестрдаах трубаҕа кэнсиэри уонна струна оркестрдаах фортепиано концертинотын суруйбута.

1947 сылга Марк Николаевич Жирков муусука-фольклор матырыйаалларынан уонна кинилиин соавторствоҕа «Дьулуруйар Ньургун Боотур» эпическэй операны уонна «Сир симэҕэ» («Полевой цветок») остуоруйа-балеты айбыттара[3]. Ол сыл Дьокуускайга саха бастакы национальнай оператын «Ньургун Боотуру» уонна балет «Сир симэҕин» туруорбуттара[5].

«Ньургун Боотур» опера 1957 сыллаахха иккиһин эрэдээксийэлэммитэ, оттон «Сир симэҕэ» балет — 1960 сыллаахха[4].

Айымньылара

Опералар

  • «Олоҥхо» (Ньургун Боотур, М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1947; Иккис редакцията, Дьокуускай, 1955),
  • «Сыгый Кырынаастыр» (М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1947, концерт толорууга),
  • «Кыһыл Ойуун» (Дьокуускай, 1967);

Балет

  • «Сир Симэҕэ» (М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1947; Иккис редакцията, Дьокуускай, 1960),
  • «Алтан Дьоло» (Дьокуускай, 1963),
  • «Ньургуйаана» (Алый платочек, М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1968).
  • «Здравствуй, университет» (1970);

Симфония оркестрыгар

  • «Симфония» (1928),
  • «Дагестанская сюита» (1931),
  • «Сюита» (1941),
  • «Марш украинских партизан» (1942),
  • «Тема с вариациями» (1943),
  • «Якутская танцевальная сюита» (1957),
  • «Ысыах», саха рапсодията (Праздник весны, 1966),
  • «Айхал», саха рапсодията (Здравица, 1972),
  • «Праздничная увертюра» (1972);

Фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар

  • «Концертино» (1945);

Скрипкаҕа уонна симфония оркестрыгар

  • «Поэма и скерцо» (1933),
  • «Поэма» (1959);

Трубаҕа уонна симфония оркестрыгар

  • «Концерт» (1934);

Устурууналаах оркестрга

  • «Концерт» (1961);
  • «Струнный октет» (1944);
  • струннай квартеттар I (1923), II (1924), III (1925), IV (1926),V (1930), VI (1933), VII (1939), VIII (1941), IX (1942), X (1942), XI (1946), XII (1961);

Скрипкаҕа уонна фортепьяноҕа

  • «Легенда-рапсодия» (1971);

Икки скрипкаҕа

  • «Дуэттар»;

Виолнчельга уонна контрабаска

  • «Соната» (1974);

Икки виолончельга

  • сонаталар (1975, 1976);
  • сонаталар, этюдтар, фантазиялар уонна да атыттар;

Куоласка уонна фортепьяноҕа

  • Аҕа Дойду улуу сэриитин тематыгар (тыллара В. Сосюр, В. Стельмах, А. Малышко, С. Щипачев, 1942—1943),
  • «Край алмазный, край родной» ырыа цикла (Р. Роммныын, Мирнэй куорат алмаас хостоочуларын тылларыгар, 1960);
  • чукчалар, эскимостар норуот ырыаларын тупсарыы;

Иитэр-үөрэтэр үлэтэ

Москва консерваториятыгар, Гнесиннар ааттарынан институкка, Казань консерваториятыгар уонна Москва консерваториятыгар баар Муусука училищетыгар муусука теориятын, композицияны уонна полифонияны үөрэппитэ.

Үөрэнээччилэрин истэригэр Александр Григорьевич Арутюнян, Арно Арутюнович Бабаджанян, Назир Гаязович Жиганов, Александр Васильевич Иконников, Александр Кереселидзе, Эдвард Мирзоянович Мирзоян, Тихон Николаевич Хренников уонна Фарид Зарифович Яруллин бааллар[3].

Уопсастыбаннай үлэтэ

1930-1940-с сылларга Москва консерваториятыгар национальнай муусука устуудьуйаларын кытта бииргэ үлэлэспитэ[4]. 1944—1947 сылларга ССРС Композитордарын сойууһун Тэрийэр кэмитиэтин иһинэн Консультациялыыр киини салайбыта[3].

Чинчийэр үлэтэ

  • Литинский Генрих Ильич. Задачи по полифонии для композиторов: в 3 частях. — Москва: Музыка, 1965—1967[4];
  • Литинский Генрих Ильич. Образование имитаций строгого письма. — Москва: Музыка, 1971[4];
  • Литинский Генрих Ильич. Пути воспитания таланта // Советская музыка. — 1971. — № 1[4];
  • Литинский Генрих Ильич. Некоторые черты советской школы композиции // Советская музыка. — 1986. — № 6. Өлбүтүн кэннэ тахсыбыт[4].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Татар АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1939)[4];
  • Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1947)[4];
  • РСФСР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1957)[4];
  • Чуваш АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1963)[4];
  • Саха АССР норуодунай артыыһа (1964)[4];
  • Татар АССР норуодунай артыыһа (1964)[4].

Аатын үйэтитии

  • Генрих Ильич Литинскай уонна Марк Николаевич Жирков айбыт «Ньургун Боотур» опералара уонна «Сир симэҕэ» балеттара Саха Опера уонна балет тыйаатырын устуоруйатыгар бу жанрдарга саха бастакы национальнай туруорууларын быһыытынан киирбиттэрэ[5].

Быһаарыылар

  1. ↑ http://www.operone.de/komponist/litinskij.html
  2. ↑ Genrih Il'ič Litinskij // MAK (польск.)
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Литинский Генрих Ильич (рус.). Московская государственная консерватория имени Петра Ильича Чайковского. Сигэнии күнэ: 26 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Федотова Л. А. Литинский Генрих Ильич (рус.). Татарская энциклопедия. Сигэнии күнэ: 26 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 Якутский театр оперы и балета (рус.). Большая российская энциклопедия. Сигэнии күнэ: 26 Атырдьах ыйын 2026.

Литература

  • Григорьева А. В. Г. И. Литинский. Олоҕо, айар үлэтэ, педагогика: ыстатыйалар хомуурунньуктара, ахтыылар, докумуоннар. — Москва: Композитор, 2001. — 356 сир. — ISBN 5-85285-222-8.
  • Ямпольский И. Литинский Генрих Ильич // Музыкальная академия. — Москва, 1976. — Т. 3.
  • Чугаев А., Жиганов Н., Арутюнян А. Генрих Ильич Литинскай төрөөбүтэ 85 сылын бэлиэтээн // Советская музыка. — 1986. — № 6.

Сигэлэр

Категориялар