Күн Дьирибинэ
Степан Афанасьевич Саввин — Күн Дьирибинэ (1903 сыл ахсынньы 24 күнэ, Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) — 1970 сыл муус устар 22 күнэ) — саха сэбиэскэй бэйиэтэ, үгэһит, тылбаасчыт, ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1944). Гражданскай сэрии, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1903 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Боотур Уус улууһугар (билиҥҥи Чурапчы улууһа) Болтоҥо нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чурапчы түөрт кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
1919—1920 сс. Волревкомҥа үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа киирэн үөрэнэн саҕалаабыт, ол эрэн Гражданскай сэрии күөдьүйэн, ЧОН этэрээтигэр байыас буолан 1922 сыллаахха Тулагы Киллэмҥэ сэриилэспитэ.
1923 сыллаахха Амматааҕы кыргыһыыга кыттыбыта.
1924—1929 сс. Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэммит, бүтэрэн баран ГПУ НКВД уорганнарыгар үлэлээбитэ.
Айымньылара 1925 сылтан бэчээттэнэн саҕалаабыттар.
1933 сыллаахха Москваҕа КУТВ (Коммунистический университет трудящихся Востока) үөрэнэн бүтэрбитэ, ол кэннэ «Кыым» хаһыат эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
1938 сыллаахха репрессияҕа түбэһэ сылдьыбыт.
1939 сылтан Саха сиринээҕи кинигэ кыһатыгар тылбаасчытынан уонна эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
1942 сыллаахха Дьокуускай военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Ол сыл атырдьах ыйыттан Сталинград, Соҕуруу, 4-с Украинскай фроннарга сэриилэспитэ. Сталинградтааҕы кыргыһыыга кыттыбыта. Гвардия старшината. Тааҥка ротатын хамандыыра. 1942 сыл сэтинньи 21 күнүгэр Сталинград анныгар кыргыһыыга атаҕар ыарахан бааһырыы ылбыта. Хорсун быһыыларын иһин Албан аат III ист. уордьанынан наҕараадаламмыта[1].
Сэрииттэн этэҥҥэ эргиллэн кэлэн «Хотугу сулус» сурунаалга үлэлээбитэ[2].
1970 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр өлбүтэ.
Айар үлэтэ
Суруйар үлэтин 1925 сыллаахха үгэһит, сатирик уонна фельетонист быһыытынан саҕалаабыта. Бэйэтин учууталынан Демьян Беднай суруйааччыны ааттыыр эбит.
1930 сыллаахха «Тураах тойуга, сахсырҕа саҥата» хомуурунньуга тахсыбыта.
1935 сыллаахха «Ох тыл» диэн ааттанан саха сатиратын бастакы хомуурунньуга тахсыбыта, онно П. Ойуунускай, Эллэй, Суорун Омоллоон, В. Чиряев, Чаҕылҕан уонна Күн Дьирибинэ айымньылара киирбиттэр (24 ааттан 10 араас псевдоним киниэнэ эбит).
С. А. Саввин талааннаах тылбаасчыт-суруйааччы быһыытынан эмиэ биллэр. Кини М. Горькай «Ийэ», В. Ажаев «Москваттан ыраах» диэн романнарын, А. Кононов «Ленин туһунан кэпсээннэрин», Дьуон Дьаҥылы ситэрбэккэ хаалбыт А. Твардовскай «Василий Тёркин» диэн бэйиэмэтин салгыы тылбаастаабыта, П. Ершов «Бөкчөгөркөөн Соноҕосчоон» диэн остуоруйа-бэйиэмэтин уонна нуучча, атын норуоттар остуоруйаларын, элбэх айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта[3].
Норуот ырыата буолбут Марк Жирков муусукатыгар «Бинтиэпкэбэр» диэн ырыалаах.
Биллэр үгэлэрэ
- «Тураахтаах күүдээх»
- «Тастыҥ лааппы „талбыт табаара“»
- «Көбүөхтүүрүн аанньа күөх киһиргэс»
Суруйбут ааттара
- Хабарыттар Халлааныскай
- Дьайаам
- Халарык
- Куорат уола
- Күн Дьирибинэ — ордук биллибит аата
Библиографията
- Тураах тойуга, сахсырҕа саҥата : ырыа, хоһоон. — Якутскай : САССР гос. изд-вота, 1930.-80 с.
- Үгэлэр уонна хоһооннор. — Якутскай : САССР гос. изд-вота, 1945. — 80 с.
- Үс үгэ : кыра саастаах оскуола оҕолоругар. — Якутскай : Кинигэ изд-вота, 1968. — 18 с.
- Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1975. — 176 с.
- Талыллыбыт айымньылар / хомуйан онордо С. А. Попов—Тумат. — Дьокуускай : Бичик, 2003. — 128 с.
Сыанабыл
Күн Дьирибинэ саха литературатыгар үгэ жанрын аан бастаан киллэрбит, сахалыы сатирическай поэзияны сайыннарбыт талааннаах бэйиэт буолар.
Кини тылын-өһүн хомоҕойун, сытыытын Платон Алексеевич Ойуунускай үрдүктүк сыаналаабыт уонна кини туһунан маннык суруйбут:
|
Куһаҕаны кутуурга |
|
Аймахтара
- Аҕата — Афанасий Андреевич Саввин, суруксут. Чурапчыга көскө кэлбит политсыылынайдары сылларын ыйан, хайдах олорбуттарын сэттэ кэрдиис кэмҥэ арааран оҥорбута билигин научнай суолталанна[4]. Кини дьулуһан туран, уолаттара үөрэхтээх дьон буолалларыгар кыһаллыбыт. Сирдэригэр-уоттарыгар Саввиннар Чочоолоптор диэнинэн биллэллэрэ;
- Аҕатын убайа — Андрей Андреевич Саввин (1896—1951) — краевед, этнограф, фольклорист.
- Быраата Виктор Афанасьевич Саввин — Арассыыйа үтүөлээх, Саха АССР норуодунай артыыһа[4].
- Кинилэр соҕотох балтыларын Мария (Аайа) кэргэнэ Гаврил Иванович Макаров — Дьуон Дьаҥылы эмиэ биллиилээх суруйааччы[4].
Наҕараадалара
- Ленин уордьана;
- «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан;
- Албан аат III ист. уордьана (06.08.1946)[1];
- «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл;
- үгүс мэтээллэр.
Аатын үйэтитии
- Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара» айымньытыгар Сеня Оноев прототибынан буолбут;
- Дьокуускайга Октябрь уул. 25 дьиэтигэр (Доҕордоһуу болуоссатын кытта быһа охсуһууга) манна С. А. Саввин-Күн Дьирибинэ олорбут диэн өйдөбүнньүк сурук баар[5].
Быһаарыылар
Кини туһунан
- Баҕатаайыскай Р. Күлүүк уол Күн Дьирибинэ / / «Саха сирэ». — 1994. — Тохсунньу 6 к.
- Стручков Е. Күн сирин көмүскэлигэр: [Буойун-суруйааччылар тустарынан] / / «Киин куорат». — 2001. — Ыам ыйын 5 к.
- Тимофеев С. Убайым Күн Дьирибинэ: (Оҥорон көрүүтэ суох ойом-сойом ахтыы) / / «Сахаада». — 1994. — Бэс ыйын 28 к.
- Тумат С. Кинилэргэ сүгүрүйэбит: Аҕа дойду көмүскэлигэр кыттыбыт суруйааччылар / / «Чолбон». — 2000. — № 5. — С. 31—34.
- Степан Саввин — Кюн Дьирибинэ / / Писатели Земли Олонхо: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 2000. — С. 331—332.
- С. А. Саввин — Кюн Дьирибинэ: (90 лет со дня рождения) / / Якутия—1993: Календарь знаменат. и памят. дат. — Якутск, 1993. — С. 64—65.
- Баснописец Кюн Дьирибинэ: (К 60-летию со дня рождения) / / Календарь знаменательных и памятных дат Якутской на 1963 год. — Якутск, 1963. — С. 84—86.
