Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Жирков Марк Николаевич

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Жирков.

Марк Николаевич Жирков (1892 сыл муус устар 10 күнэ, Бүлүү, Саха уобалаһа — 1951 сыл муус устар 17 күнэ, Дьокуускай) — саха бастакы идэтийбит композитора, Саха государственнай национальнай хуорун тэрийээччи[1], фольклору хомуйааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл. Саха АССР (1941), РСФСР (1947) ускуустубаларын үтүөлээх үлэһитэ[2]

Олоҕун олуктара

1892 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүт[2].

1899 сыллаахха Бүлүүтээҕи церковнай-приходскай училищены, 1903 сыллаахха — казак оскуолатын бүтэрбит. Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэнэ киирэн баран, биир эрэ сыл үөрэммит.

1908—1910 сылларга Бүлүүтээҕи үрдүкү начальнай училищеҕа үөрэммит, онно 1909 сыллаахха струннай оркестр тэрийбит[3].

1911 сыллаахха Жирков, казак сословиетын бэрэстэбиитэлин быһыытынан сулууспалыырга эбээһинэстээх буолан, Бүлүү уокуругун полиция салалтатыгар суруксутунан киирбит[4].

1912—1914 сылларга үрдүкү начальнай училищеҕа музыка учууталынан үлэлии сылдьан, саха норуотун ырыаларын матыыптарыгар олоҕуран, мелодиялары айан саҕалаабыт. Саха литературатын төрүттээччитин А. Е. Кулаковскайы, саха бастакы учуонай‑лингвист С. А. Новгородовы, педагог уонна кыраайы үөрэтээччи П. Х. Староватовы, саха бастакы идэтийбит бырааһа‑окулииһа А. Г. Потаповы кытта бииргэ үлэлэспит.

1921 сыллаахха Бүлүүгэ Норуот дьиэтигэр М. Н. Жирков салалтатынан норуот инструменнарын оркестра, драма куруһуога уонна хор тэриллибиттэр[3].

1933 сыллаахха Саха АССР Бырабыыталыстыбата Жиркову Москубатааҕы консерваторияҕа үөрэххэ ыыппыт. 1936 сыллаахха кини консерватория композиторскай салаатын И. И. Дубовскай кылааһын бүтэрбит[5].

1936 сыл алтынньы 17 күнүгэр Саха дыраама тыйыытырыгар М. Н. Жирков салайааччылаах Саха судаарыстыбынай национал хора тэриллибит. Ону тэҥэ кини, 1949 сылга диэри, тыйыытыр музыкальнай чааһын сэбиэдиссэйэ эбит.

Жирков Дьокуускайга бастакы оҕо музыка оскуолатын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ (1944), музыка тыйаатыр-устуудьуйа тэрийии көҕүлээччитэ (1944).

1945 сыллаахха ССРС композитордарын Сойууһун чилиэнэ буолбут[3].

1947—1951 сылларга ССРС Билимнэрин Академиятын Саха сиринээҕи филиалын Тыл, литература уонна история билим-чинчийэр институутугар искусствоведение секторын салайбыт.

1951 сыллаахха муус устар 17 күнугэр Дьокуускайга өлбүт[4].

Айар үлэтэ

30-с сылларга композитор хор артыыстарын толорууларыгар норуот мелодияларын устубут. 40-с уонна 50-с сылларга икки фольклорнай экспедицияҕа кыттыбыт. Бу кэм устата 44 үҥкүүнү, 9 олоҥхону, 14 тойугу, 198 ырыаны суруйбут. М. Н. Жирков барыта 600-чэ норуот мелодиятын устан хаалбыт, норуот ырыатын, үҥкүүтүн, инструменнарын музыкатын ойуулаабыт[2].

Айымньылара

Саха драматын театрын спектаакылларын музыкатын айбыта:

Олоҥхоҕо олоҕуран аан бастакы саха музыкальнай драматын Суорун Омоллоон либреттотыгар

  • «Дьулуруйар Ньургун Боотуру» туруорбута (1940).

Г. И. Литинскэйдиин бастакы саха операларын «Ньургун Боотур» (1947), «Сыгый Кырынаастыыр» (1947) * «Сир симэҕэ» остуоруйа-балеты (Дьокуускай, 1947) суруйбут.

  • «Алый платочек», балет (1949).

Саха поэттарын тылларыгар (Г. Лобачевтуун уонна да атыттардыын) хас да ырыаны суруйбут:

  • «Төрөөбүт дойду туһунан ырыа» (А. Тимофеев тыллара)
  • «Дьокуускай үрдүнэн» (Чаҕылҕан тыллара)
  • «Булчут ырыата»
  • «Сааскыга» (Күннүк Уурастыырап тыллара)
  • «Дьол-үөрүү ырыата» (Күннүк Уурастыырап тыллара), о. д. а.

Саха норуотун ырыаларын үөрэппитэ, сурунан ылара уонна обработкалаан таһаарар этэ.

  • «Якутские песни для голоса и хора с сопровождением фортепиано» диэн хомуурунньугу таһаартарбыта (М. — Л., 1948)[4].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Аатын үйэтитии

  • М. Н. Жирков аатын сүгэллэр:
    • Дьокуускайдааҕы музыка колледжа (1998)[7];
    • Бүлүүтээҕи оҕо ускуустубатын оскуолата;
    • Бүлүүгэ искибиэр (2009).
  • 2012 с. СӨ култууратын уонна духуобунай сайдыытын Министиэристибэтэ сылын ахсын «Жирковскай ааҕыылары» ыытар;
  • 2017 сыл Бүлүү улууһугар М. Н. Жирков сылынан биллэриллибитэ (композитор төрөөбүтэ 125 сылыгар)[3].

Быһаарыылар

  1. ↑ Андросов В.Т. уо.д.а. Саха ырыатын антологията / Васильев С.И.. — Дьокуускай: Бичик, 2015. — Т. 1. — С. 16. — 432 с. — 5000 экз.
  2. ↑ 1 2 3 4 130 лет со дня рождения первого якутского композитора Марка Жиркова (рус.) (3 Олунньу 2026).
  3. ↑ 1 2 3 4 Жирков Марк Николаевич (рус.). БРЭ (3 Олунньу 2026).
  4. ↑ 1 2 3 Марк Николаевич Жирков (рус.). Национальная библиотека Якутии (3 Олунньу 2026).
  5. ↑ Выставки архивных материалов Московской консерватории «Марк Николаевич Жирков. К 125-летию со дня рождения». Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026. Архивировано 17 Атырдьах ыйын 2021 года.
  6. ↑ Почетные граждане Вилюйского улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  7. ↑ Якутский музыкальный колледж им. М. Н. Жиркова. История (рус.). ЯМК. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.

Категориялар