Попов Леонид Андреевич
Леонид Андреевич Попов (1919 сыл атырдьах ыйын 14 күнэ, Арыылаах нэһилиэгэ, Саха уобалаһа — 1990 сыл муус устар 1 күнэ, Дьокуускай) — саха сэбиэскэй бэйиэтэ, суруйааччы, драматург, тылбаасчыт. Саха норуодунай бэйиэтэ (1989), М. Горькай аатынан РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата. 1944 сылтан ССӨС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгэр Харба Күөл диэн сиргэ учуутал Андрей Попов дьиэ кэргэнигэр үһүс оҕонон төрөөбүтэ[2].
Аҕата дьиэтигэр үөрэтэр буолан, алта сааһыттан ааҕар-суруйар буолбута, онон сэттэ сааһыгар Тойбохой оскуолатын иккис кылааһыгар тута киирбитэ. Кыра эрдэҕиттэн хоһоон суруйар буолбута.
1936 сыллаахха дьонун кытта Дьокуускайга көспүтэ. Онно бастаан оробуочайдар факультеттарыгар үөрэнэ киирбитэ, онтон Саха педагогика институтун тыл уонна литература факультетын бүтэрбитэ[3].
Кэлин Москватааҕы М. Горькай аатынан литература институтун иһинэн Үрдүкү литература куурустарын бүтэрбитэ. 1964 сылтан ССКП чилиэнэ.
Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар ыстаарсай эрэдээктэринэн, «Хотугу сулус» сурунаалга салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ[4].
Саха АССӨ Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1989 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи ыйааҕынан Попов Леонид Андреевичка саха норуодунай бэйиэтин аата иҥэриллибитэ.
1990 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр өлбүтэ. Дьокуускай кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ[5][6].
Айар үлэтэ
1937 сыллаахха «Аҕыстаах оҕо ырыата» диэн хоһооно аан бастаан бэчээттэммитэ. Аҕа дойду улуу сэриитин туһунан хоһооннорун хомуурунньуга «Күүтэбин көрсүһэр күннэри» диэн туспа кинигэнэн 1943 сыллаахха тахсыбыта. Салгыы «Истиҥ сүрэхтэн», «Хоптолор», «Хаамыах халыҥ хаарынан», о. д. а. хоһоон хомуурунньуктарын таһаарбыта. Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун Ф. К. Попов туһунан «Ырыа буолбут олох» уонна «Мин республикабар» бэйиэмэлэрэ киэҥник биллибиттэрэ. «Түбүктээх сынньалаҥ» диэн алмаас хостооччуларын туһунан пьеса суруйбута.
Прозаик быһыытынан «Күндэли» сэһэнин, «Тоҕой Сэлэ» романын бэчээттэппитэ. Н. В. Гоголь «Тарас Бульба», Б. Н. Полевой «Повесть о настоящем человеке», А. А. Фадеев «Молодая гвардия» айымньыларын, ону тэҥэ А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, В. В. Маяковскай хоһооннорун сахалыы тылбаастаабыта.
Уонча хоһоонун поэтесса Анна Ахматова бэйэтэ талан тылбаастаан, «Дружба народов» сурунаалга бэчээттэппитэ[5][6].
Ону таһынан, атын айымньыларын нуучча тылыгар В. Бугаевскай, Р. Казакова, А. Лаврик, А. Преловскай, Ю. Разумовскай, В. Рябцев, В. Тушнова, Л. Черноморцев, М. Шехтер, В. Щепотев уо. д. а тылбаастаабыттара.
Үгүс хоһоонноро ырыа буолан ылламмыттара: «Илиибэр эн илииҥ баар курдук», «Кини дуо, мин кэрэ аналым», «Ханна көрдүм этэй мин?», «Сунтаар миигин ыҥырар», «Өлөөн үрэх үрдүгэр»[3].
Барыта 31 хоһоон, поэма, кэпсээн кинигэлэрин бэчээттэппитэ, ол иһигэр 13 кинигэтэ нууччалыы тылга тылбаастаммыттара, үгүс хоһоонноро сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэлэр тылларыгар тылбаастанан тахсыбыттара. Сахалартан бастакынан литератураҕа Максим Горькай аатынан РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата буолбута[2].
Библиографията
- Күүтэбин көрсүhэр күннэри: ырыа-хоhоон. — Якутскай: САССР гос. изд-вота, 1943.
- Жизнь, ставшая песней: стихи. — Якутск: Кн. изд-во, 1948. — 32 с.
- Истиҥ сүрэхтэн: хоhооннор уонна поэмалар. — Якутскай: САССР гос. изд-вота, 1950.
- Свет над тайгой: стихотворения и поэмы / пер. А. Ахматовой и др. — Москва: Сов. писатель, 1953.
- Утро над Леной: стихи и поэмы / пер. В. Бугаевского. — Якутск: Кн. изд-во, 1953.
- Хоhооннор. Кэпсээннэр. — Якутскай: САССР гос. изд-вота, 1954.
- Хоптолор: ырыалар-хоhооннор. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1958.
- Хаамыах халыҥ хаарынан: хоhооннор. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1962.
- Снегопад: стихи и поэмы / авт. вступ. ст. Д. Романенко; пер. Р. Казаковой и др. — Москва: Гослитиздат, 1963.
- Отуу уота: ырыалар, хоhооннор. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1966.
- Твердость — десять: стихи / пер. Р. Казаковой и др. — Москва: Сов. писатель, 1966.
- Охоноос уолаттара: (пьесалар). — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1968.
- Талыллыбыт айымньылар. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1969.
- Күндэли: сэhэн, кэпсээннэр. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1970.
- Тоҕой сэлэ: роман. 1-гы кинигэтэ. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1976.
- Мэйи сирэ: роман. 2-с кинигэтэ. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1978.
- От океана до океана: стихотворения и поэмы / авт. вступ. ст. М. Зорин; пер. И. Баукова и др. — Москва: Худож. лит., 1979.
- Близкое солнце: стихи и поэмы / пер. Ю. Разумовского и др. — Москва: Сов. Россия, 1980.
- Тогой сэлэ: роман / пер. А. Гурулева. — Москва: Современник, 1981.
- Күннээх таас: кэпсээннэр, сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1982.
- Зову май: стихи / пер. Ю. Разумовского и др. — Москва: Современник, 1986.
- Кынаккын уун миэхэ, кыталык: хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1989[4].
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
- Хос-хос эһэтэ — Моонньо кулуба (сурукка киирбит аата Николай Попов, 1780 с. т.);
- Хос эһэтэ — Ылдьаа Попов — Өлүөскэ кулуба;
- Хос эһэтин балта — Мойбордоох Мотуруона (норуокка биллэринэн Суоһалдьыйа Толбонноох, Хочо Хотуна, Ааттаммат Хотун);
- Эһэтэ — Николай Алексеевич Попов, Өлүөскэ кулуба уола. Хочо улууһун бүтэһик кулубата. 1903 сыллаахха Тойбохойго норуот оскуолатын аспыта, 1908 сыллаахха оскуола дьиэтин туттарбыта. Саха сирин бастакы меценаттарыттан биирдэстэрэ. 1921 сыллаахха суута-сокуона суох ытан өлөрбүттэр;
- Аҕата — Андрей Николаевич Попов, 44 сыл устата норуот үөрэҕириитигэр үлэлээбитэ;
- Ийэтэ — Мария Ивановна Слепцова (Мэҥэ-Хаҥаластан төрүттээх), Бэрт Маарыйа сыдьаана. Бэрт Маарыйаттан ситимнээх, Л. А. Поповтан ураты, өссө икки суруйааччы тахсыбыт: Күннүк Уурастыырап уонна Иван Арбита.
- Бииргэ төрөөбүт убайа — Илья Андреевич Попов, Саха АССӨ үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна[2][3];
- Кыыһа — Лиана Леонидовна Попова, Лиля Бриг диэн айар аатынан биллэр суруналыыс[7].
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Саха норуодунай поэта;
- М. Горькай аатынан РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата;
- Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана;
- «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан[5].
Аатын үйэтитии
- Сунтаар улууһун Арыылаах агротехнологическай орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата Л. А. Попов аатын сүгэр[8];
- Сунтаар улууһугар саха норуодунай бэйиэтэ Леонид Андреевич Попов аатынан «Сунтаар миигин ыҥырар» ырыа уонна хоһоон күрэҕэ ыытыллар[9];
- 2019 сыллаахха П. А. Ойуунускай аатынан Литература түмэлигэр суруйааччы төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах «Илиибэр эн илииҥ баар курдук…» өйдөбүнньүк киэһэтэ буолан ааспыта[10].
.svg){kind=small}