Дьүөгэ Ааныстыырап
Никифор Кирикович Седалищев — Дьүөгэ Ааныстыырап (1913 сыл тохсунньу 29 күнэ [олунньу 11 күнэ] , Харыйалаах, Саха уобалаһа — 1944 сыл олунньу) — саха сэбиэскэй суруйааччыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа[1].
Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр төрөөбүт[1].
1931 сыллаахха Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ киирбит. Үөрэнэр кэмигэр сир түҥэтиитигэр уонна нэһилиэккэ бастакы тыа хаһаайыстыбатын артыалын тэрийиитигэр кыттыбыт.
Хоһоон уонна пьеса суруйуутугар учуутала Винокуров Федор Григорьевич - Даадар тэрийбит куруһуогар дьарыктаммыт. Доруобуйата мөлтөөн үөрэҕин бүтэрбэтэх[2].
1934—1936 сс. Бүлүү уонна Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар саха тылын уонна литературатын үөрэппит[1].
1936 сыллаахха Нам улууһун үөрэҕин кэмитиэтин иһинэн пионерия салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыт.
1938—1941 сс. — «Бэлэм буол» өрөспүүбүлүкэ хаһыатын сэкирэтээрэ, онтон эппиэттээх эрэдээктэрэ[3].
Сэриигэ кыттыыта
1941 сыл атырдьах ыйыгар аармыйаҕа барбыт. Радистар, онтон эппиһиэрдэр уонна хамаандалыыр састаап куурустарын бүтэрэн, младшай лейтенант сыбаанньалаах взвод хамандыыра буолбут. Калинин уонна Ленинград анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт. Үстэ бааһыра сылдьыбыт. 1944 сыл олунньутугар сураҕа суох сүппүт[4].
Айар үлэтэ
1933 сыллаахха аан бастаан бэчээттэммит. Бастакы айымньыта — «Ууhуттар» диэн кэпсээн.
1938 сыллаахха икки хомуурунньуга тахсыбыт: «Ньургуһун уонна Лоокуут» уонна «Родительская любовь».
Н. К. Седалищев оҕолорго анаммыт үгүс айымньылаах, ону кытта драматург уонна очеркист быһыытынан эмиэ биллэр («В советской школе», «Счастливое детство», «Учебный день» уо. д. а.). Тылбаастара эмиэ улахан суолталаахтар: Всеволжскай И. Е. Маршал эдэр сааhа: Драма, 1939, Павленко П. А. «На Востоке» (Границатааҕы сэриилэhии: Роман 2 баһын IV чааhа), Салтыков-Щедрин М. Е. «Мавруша-Новоторка», 1939.
Үһүйээннэргэ олоҕуран айыллыбыт «Ньургуhун уонна Лоокуут», «Мойуор» диэн айымньылар суруйааччы төрөөбүт норуотугар тапталын көрдөрөллөр. Кэлин сэһэн сюжетын суруйааччы Тимофей Сметанин «Лоокуут уонна Ньургуhун» драматыгар уонна поэт Күннүк Уурастыырап уонна драматург Суорун Омоллоон опера либреттотыгар туттубуттара[4].
Аатын үйэтитии
- Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик орто оскуолата Н. К. Седалищев аатын сүгэр[4];
- Н. К. Седалищев аата Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыылаах суруналыыстар испииһэгэр киллэриллибитэ уонна Дьокуускайга Бэчээт дьиэтин эркинигэр туруоруллубут өйдөбүнньүк дуоскаҕа суруллубута[5].
Быһаарыылар
Литература
- Данилов Софр. Дьүөгэ Ааныстыырап / / Данилов Софр. Сэттэ томнаах айымньылар. — Дьокуускай, 2001. — 6-с т. Сыллар, дьоннор, санаалар. — С. 286—294.
- Тумат С. Кинилэргэ сүгүрүйэбит: [Аҕа дойду көмүскэлигэр кыттыбыт суруйааччылар] / / «Чолбон». — 2000. — № 5. — С. 31—34.
- Гурьев К. Дьүөгэ Ааныстыырап ханна сэриилэспитэй?: [Суруйааччы Н. К. Седалищев — Дьүөгэ Ааныстыырап Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыта] / / Кыым. — 1995. — Ыам ыйын 6 к.
- Нынныров Г. — Кэнтик Киргиэлэйэ. Сайаҕас санаалаах саха этэ / / Сахаада. — 1994. — Ыам ыйын 5, 26 кк. — («Өлүөнэ сарсыардата»; № 10).
- Нынныров Г. — Кэнтик Киргиэлэйэ. Дьүөгэ диэн ааттыын даҕаны кэрэ киhи этэ / / Саха Сирэ. — 1993. — Тохсунньу 29 к.
- Никифор Седалищев — Дьүөгэ Ааныстыырап / / Писатели Земли Олонхо: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 2000. — С. 333—334. — Библиогр.: 6 назв.
- Писатель-прозаик Джегэ Аныстыров — Н. К. Седалищев: (75 лет со дня рождения) / / Якутия — 1988: Библиогр. указ. — календарь. — Якутск, 1989. — С. 9—10. — Библиогр.: 6 назв.
