Кузьмин Макар Иванович
Кузьмин Макар Иванович — Макар Хара (1915 сыл муус устар 26 күнэ, Уолба нэһилиэгэ, Таатта улууһа — 1981 сыл атырдьах ыйын 26 күнэ) — саха сэбиэскэй бэйиэтэ, тылбаасчыт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Кыһыл Сулус уордьан кавалера. ССРС Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ[1].
Олоҕун олуктара
1915 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр Байаҕантай улууһун[2] Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникумугар, Москва куоракка суруналыыстыка коммунистическай институтугар үөрэммитэ.
1932 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕэ Бастакы рабселькордар мунньахтарыгар кыттыбыта, ол кэнниттэн суруналыыстыка үлэтигэр көспүтэ.
Уонтан тахса сыл «Кыым» хаһыат тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1938—1939 сыллардаахха Саха сирин Суруйааччыларын сойууһугар сэкирэтээрдээбитэ. «Хотугу сулус» сурунаалга үлэлээбитэ.
1941 сыллаахха Москваҕа Тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар кыттыыны ылбыта.
Ол сыл атырдьах ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа өрөспүүбүлүкэ политүлэһит хамандыырдарын ахсааннарыгар ыҥырыллыбыта[1][3].
Сэрии кэмигэр
1941 сылтан 1943 сыл атырдьах ыйыгар дылы Кыһыл Аармыйаҕа политүлэһитинэн 258-с зенитно-артиллерийскай дибиисийэҕэ сулууспалаабыта. Взвод хамандыырынан, рота хамандыырын солбуйааччытынан Ленинград фронугар сэриилэспитэ. Ыараханнык бааһыран, контузия ылбыта.
1944 сыл саҕаланыытыгар Иркутскайга 34-с офицерскай артиллерийскай полкаҕа ыытыллыбыта.
1944 сыл ыам ыйыттан Бастакы Прибалтийскай фроҥҥа стрелковай взвод хамандыырынан сэриилэспитэ. Белоруссияны, Прибалтиканы уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
1945 сыллаахха Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтиттэн демобилизацияламмыта. Хас да бойобуой наҕараадалардаах.
Фроҥҥа Макар Хара уус-уран тыл күүһүнэн эмиэ охсуспута. Сынньалаҥ кэмигэр хоһоон хоһуйан «Кыым» хаһыакка ыытар, саха дьонун фроҥҥа көрүстэҕинэ суруктарын хомуйан эмиэ хаһыакка ыытар эбит[1][4].
Айар үлэтэ
Хоһоонноро 1933 сылтан бэчээттэммиттэрэ. 1936 сыллаахха «Сүүрээн» диэн бастакы кинигэтэ тахсыбыта.
В. Маяковскай, А. Твардовскай, Самед Вургун, С. Михалков, Мирзо Турсунзаде, Г. Тукай уо. д. а. ааптардары сахалыы тылбаастаабыта.
Сэрии толоонугар сылдьан «Саха уола барбыта», «Долгуйда чуумпу Дон», «Кыталык», «Бэлэх» уо.д.а. хоһооннорун суруйбута.
«Саргылаана» хоһооннорун хомуурунньуга 1943 сыллаахха тахсыбыт. «Тиийдилэр эн ырыаҥ тыллара» диэн Күннүк Уурастыырапка анаабыт хоһоонун 1944 с. ыам ыйын 30 күнүгэр ыыппыта[5]. Бэйиэт сэрии, буорах сыттаах хоһоонноро «Кыым» хаһыакка тиһигин быспакка бэчээттэнэллэрэ уонна оччотооҕуга тута кэриэтэ ырыа буолан радионан толоруллан, киэҥ Саха сирин тилийэ көтөллөр эбит.
Сэрииттэн кэлээт, айар эйгэҕэ үлэлээбитинэн барбыт. «Биһиги — Россия дьонобут» (1964), «Балыксыт отуутугар» (1968), «Күнү көрсө» (1973), «Сааскылыы сайаҕас ырыалаах» (1979), өлбүтүн кэннэ 1986 с. «Мин саастыы көлүөнэм» диэн хоһооннорун хомуурунньуктара бэчээттэммиттэр.
1981 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ[6].
Ырыа буолбут хоһоонноро
- Айхаллан, бухатыыр норуот (Х. Максимов мелодията)
- Арҕаа ааһа турдулар (Н. Бойлохов мелодията, Р. Борисов тупсаран оҥоруута)
- Доҕорбор (М. Жирков мелодията)
- Дьикти чуумпу түспүт дии (Х. Максимов, Е. Барашков мелодиялара)
- Ийэ ырыата (Лука Турнин мелодията)
- Кремль сулустара (И. Слепцов мелодията)
- Кыталык (З. Винокуров мелодията)
- Кырдьык да кыталык курдуктар (Х. Максимов мелодията)
- Сардаҥалаах аартыгынан (А. Егорова мелодията)
- Сахалар фроҥҥа бараллар (И. Филиппов мелодията)
- Тааттабар (А. Свешников мелодията)
- Таатта уҥуор (Г. Неустроев мелодията)
- Тапталлаах куоратым (Г. Григорян музыката)
- Тапталлаах куоратым, Дьокуускай (Г. Григорян музыката)
- Туойуоҕуҥ үлэ киһитин (Д. Данилов мелодията)
- Туохтааҕар да таптыыбын (Х. Максимов мелодията)
- Үөрүү-көтүү үрдээн истин (Г. Никифоров мелодията)
- Хотойдоргун ини хоһуйар (норуот ырыата)
- Чуумпуга (З. Винокуров мелодията)
- Чүүйэ (М. Данилова мелодията)
- Ыллыыбыт Ленин туһунан (Т. Семенов мелодията)
- Ырыаҕа — норуоппут дууһата (К. Колодезников мелодията)
- Ыһыах (А. Варламова мелодията)
- Эдэр алмаасчыттар ырыалара (Х. Максимов музыката)
- Юбилей ырыата (З. Винокуров мелодията
Библиографията
- Сүүрээн: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1936. — 50 с.; Дь.: Кинигэ кыһата, 1937. — 72 с.
- Саргылаана: Ырыа-хоһоон. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1943. — 50 с.
- Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1948. — 48 с.
- Биһиги — Россия дьонобут: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1964. — 56 с.
- Балыксыт отуутугар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1968. — 36 с.
- Сэрии чуораана. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1970. — 80 с.
- Күнү көрсө. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1973. — 40 с.
- Бүгүн да саллааппын: Хоһооннор, поэмалар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1975 — 63 с.
- Сааскылыы сайаҕас ырыалаах: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1979. — 104 с.
- Мин саастыы көлүөнэм: Хоһооннор, поэмалар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1986. — 248 с[7].
Нуучча тылынан тахсыбыт кинигэлэрэ
- Не померкнут эти дни… : сборник стихотворений / перевод с якутского С. Феоктистов-Сэргэх Сэмэй. — Якутск : Сахапечать, 2018. — 96 с.
- Талыллыбыт айымньылар : кэпсээн, хоһооннор, поэмалар, тылбаастар, ахтыылар, ыстатыйалар / [хомуйан оҥордо Е. Г. Винокуров]. — Дьокуускай : Сайдам, 2016. — 416 с[7].
Тылбаастара
- Маяковскай, В. В. Ким буолуохха? / Б. Майакуобускай ; М. Кууһумун тылбааһа. — Москуба ; Ленинград : ЫБСЛКС КК, оҕо литературатын бэчээтэ, 1938. — 16 с.
- Михалков, С. В. Үгэлэр уонна хоһооннор / С. Михалков; [М. И. Кузьмин тылбааһа]. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1954. — 83 с[7].
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
- Егорова Анна Ивановна — кэргэнэ, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа, саха бастакы опернай режиссера;
- Кузьмина Земфира Макаровна — кыыһа, Арассыыйа Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа, ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна.
Наҕараадалара
- Кыһыл Сулус уордьана;
- «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл;
- Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Киин ситэриилээх кэмитиэтин уонна Президиумун бочуотунай грамоталара;
- Мэтээллэр[1].
Аатын үйэтитии
- Аата Өрөспүүбүлүкэ Бэчээтин дьиэтин Өйдөбүнньүк дуоскатыгар үйэтитиллибит;
- Макар Хара аатын Таатта улууһун Уолба модельнай библиотекатыгар иҥэриллибит[1].
Кини туһунан
- Горохов С. Таба тайаммыт дьылҕам: Ахтыы// «Чолбон». — 1998. № 1. — С. 58—60.
- Попов Б. Н. Сааскылыы сайаҕас ырыалаах//Попов Б. Н. Бигэ эрэллээх дьоннор. — Дь., 1988. — С. 96—106.
- Сивцев В. Ырыаҕа дууһатын туттарбыта// «Чолбон». — 1990. — № 4. — С. 78—80.
- Урсун. Бүгүн да саллааппын // «Хотугу сулус». — 1985. — № 4. — С. 92—94.
- С. И. Тарасов, С. Н. Горохов «Ыҥырыыга саха уола» — Дь.: Бичик, 2005.
