Доосо
Федосеев Иван Егорович — Доосо (нууч. Иван Егорович Федосеев; 1927 сыл ахсынньы 20 күнэ, Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) — 2003 сыл сэтинньи 3 күнэ) — саха сэбиэскэй, Арассыыйа бэйиэтэ, прозаик-документалист, тылбаасчыт, публицист, кириитик. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССӨС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1964), Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата (1995)[1][2].
Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгэр холкуостаах кэргэҥҥэ төрөөбүтэ[1][2]. 1942 сыллаахха, Чурапчы холкуостарын хоту көһөрүү чэрчитинэн, дьонун кытта Кэбээйи улууһун Сииттэ сэлиэнньэтигэр күүс өттүнэн көһөрүллүбүтэ[3].
1946 сыллаахха С. А. Новгородов аатынан Чурапчытааҕы педагогика училищетын бүтэрбитэ[1][3], ол кэннэ икки сыл кэриҥэ Мэлдьэхси алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыта[3].
1950 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал институтун, 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун устуоруйа-тыл факультетын бүтэрбитэ[3].
1952 сыллаахха «Башарин дьыалатыгар» тардылла сылдьыбыта[3].
Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар эрэдээктэринэн, Дириҥ орто оскуолатыгар учууталынан, «Кыым» хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнинэн үлэлээбитэ[1][3]. 1965 сыллаахтан 30-тан тахса сыл «Хотугу сулус» уонна «Полярная звезда» сурунааллар эппиэттээх сэкирэтээрдэринэн, 1993 сыллаахтан «Чолбон» сурунаалга хоһоон салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ[1][2].
Сэтинньи 3 күнүгэр 2003 сыллаахха өлбүтэ[3].
Уопсастыбаннай үлэтэ
«Төрөөбүт литературабыт» диэн 4-с кылаас хрестоматиятын В. А. Николаевтыын кыттыһан оҥорбуттара.
Эрэпэриэссийэ сиэртибэлэрэ буолбут Күлүмнүүр, Былатыан Ойуунускай, Г. П. Башарин, Алампа, ону кытта саха литературын төрүттээбит Өксөкүлээх Өлөксөй, Н. Д. Неустроев ааттарын уонна айар үлэлэрин сөргүтүүгэ үлэлээбитэ. Чуолаан, кини кыһамньытынан Күлүмнүүр уонна норуот учуутала Е. М. Егасов реабилитацияламмыттара[1][4].
Айар үлэтэ
Литература эйгэтигэр 1950 сылтан ырыанньык бэйиэт быһыытынан киирбитэ: кини лирическэй хоһоонноругар «Сардаана», «Туундара», «Ахтылҕан» ырыалар суруллан ылламмыттара[1].
1960 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньугун «Таммах уу» диэн ааттаан бэчээттэппитэ[1][2]. Онтон ыла утуу-субуу «Харыйа» (1963), «Айанньыт санаата» (1973), «Хаарга түспүт кустуктар» (1979), «Чороонноох сэргэ» (1984), «Дабайыы» уо. д. а. хоһооннорун хомуурунньуктара тахсыбыттара[2][3].
Проза жанрыгар таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Кэпсээннэрэ үгүс элбэх документальнай уочаркаларыттан тирэҕирэн тахсыбыттара:
- «В Колымской глуши» (1977) — политсыылынай быраас С. И. Мицкевич туһунан;
- «Неугасимое пламя» (1985) — норуот учууталын М. А. Алексеев туһунан;
- «Учитель от бога» (1994) — норуот учууталын Е. М. Егасов туһунан;
- «Күн барытыгар сырдыыр» (2001) — В. В. Никифоров — Күлүмнүүр туһунан;
- «Великий Лев Толстой и врач саха Прокопий Сокольников» (2001) — быраас П. Н. Сокольников Л. Н. Толстойу кытта сибээһин туһунан, о. д. а[1][2][3].
«Холорук» (1993) диэн документальнай сэһэнэ («Жаннетта» шхунаҕа америка полярнай эспэдииссийэтин уонна олохтоох дьон көмөтүн туһунан) Саха АССӨ П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтигэр тиксибитэ[1]. «Күн мичээрэ» диэн кинигэтин иһин Эрилик Эристиин аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи литературнай бириэмийэни ылбыта[3].
Н. А. Некрасов, М. Горькай, П. Грабовскай, А. Мицкевич айымньыларын, Н. Носов Незнайка туһунан трилогиятын, ону тэҥэ М. Прилежаева уонна да атын ааптардар айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта[1][3].
Барыта саха тылынан поэзия уонна проза 44 кинигэтин, нуучча тылынан 14 кинигэни таһаартарбыта. Айымньылара кыргыыс, бүрээт, тыва уонна алтай тылларыгар тылбаастанан бэчээттэммиттэрэ.
«Олох диэн охсуһуу» диэн талыллыбыт ыстатыйаларын, уочаркаларын уонна ахтыыларын хомуурунньуктара 1997 сыллаахха тахсыбыта[2][3].
Библиографията
- Таммах уу: Хоһооннор, ырыалар. Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1960. — 48 с.
- Харыйа: Хоһооннор, ырыалар уонна остуоруйалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1963. — 36 с.
- Хотугу хоһууттар: Кэпсээннэр, очеркалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1966. — 104 с.
- Ааттарын киртиппэтэхтэрэ: Орто уонна улахан саастах оҕолорго кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1973. — 48 с.
- Балыксыттар: Кыра саастах оскуола оҕолоругар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1974. — 96 с.
- Кыһыл бухатыыр дойдутугар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1976. — 160 с.
- Сергей Мицкевич. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1977. — 101 с.
- Күн мичээрэ: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1978. — 172 с.
- Хаарга түспүт кустуктар: Хоһооннор, ырыалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1979. — 168 с.
- Чороонноох сэргэ: Хоһооннор.- Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1984. — 61 с.
- Сөҕүрүйбэт төлөн: ССРС народнай учуутала М. А. Алексеев туһунан сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1985. — 208 с.
- Дабайыы: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1988. — 240 с.
- Ойуунускай өлүүтэ уонна тиллиитэ. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1993. — 72 с.
- Холорук: ист. сэһэн, кэпсээннэр. — Дьокуускай: «Бичик», 1993. — 280 с.
- Мин алаас уолабын, сахабын. — Дьокуускай: «Бичик», 1997. — 463 с.
- Олох диэн охсуһуу: Ыстатыйалар, очеркалар, рецензиялар, ахтыылар. — Дьокуускай: «Бичик», 1997. — 463 с.
- Хара мурун. — Дьокуускай: «Бичик», 2000. — 21 с.
Сыанабыл
Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Александр Жирков суруйааччы төрөөбүтэ 90 сылыгар аналлаах тэрээһинигэр бу курдук ахтан ааспыт:
«…Суруйааччы быһыытынан историк, чинчийээччи, документалист этэ. Архыып докумуоннарыгар олоҕурбут суруйуулара ханан да эбиитэ, көҕүрэтиитэ, күүркэтиитэ суох олохтоох буолара. Иван Егорович Василий Васильевич Никифоров — Күлүмнүүр аата тиллэригэр сүҥкэн өҥөлөөх… Доосо Ленинградка тиийэн архыыпка Күлүмнүүр тус докумуонун үөрэтэн оҕо сааһын, „Манчаары“ пьесаны хайдах суруйбутун туһунан икки тылынан суруйуутун, онтон да атын докумуоннарын устан ылбыта. Ол үлэлэри „Хотугу сулуска“ уонна „Полярная звезда“ сурунаалларга бэчээттэппитэ. Күүстээх үлэ түмүгэр Василий Васильевич Никифоров — Күлүмнүүр аата төннүбүтэ, тиллибитэ».
Наҕараадалара уонна үтүө ааттара
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ[1][3];
- ССӨС бэчээтин туйгуна[1];
- Сэлиэнньэ үрдүнэн шеф үлэтин туйгуна[1];
- Эрилик Эристиин аатынан литературнай бириэмийэ лауреата («Күн мичээрэ» кинигэтин иһин)[3];
- Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1995, «Холорук» сэһэнин иһин)[1];
- А. П. Илларионов аатынан бириэмийэ лауреата;
- Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун Н. М. Карамзин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата[4];
- Чурапчы уонна Таатта улуустарын ытык олохтооҕо;
- Саха АССӨ Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотата[1].
Дьиэ кэргэнэ
- Кэргэнэ — Степанида Николаевна Федосеева[4].
Аатын үйэтитии
- 2006 сылтан Чурапчы улууһун Дириҥ орто агрооскуолата И. Е. Федосеев — Доосо аатын сүгэр[5].
Кини туһунан кинигэлэр
- И. Е. Федосеев-Доосо олоҕо уонна айар үлэтэ / Д. Е. Васильева; [эппиэт. ред. Н. Е. Винокуров-Урсун]. — Дьокуускай : Алаас, 2017. — 224 с.
- Кырдьыгы кынат оҥостон / Хомуйан онордо С. Н. Федосеева. — Дьокуускай: «Бичик», 2005. — 296 с.
