Сокольников Прокопий Нестерович

1865 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр (урукку истиилинэн) Боотур Уус улууһун III Дьохсоҕон нэһилиэгэр (билигин Таатта улууһун Чөркөөх сэлиэнньэтэ) бааһынай кэргэҥҥэ төрөөбүтэ^[2][3].

Чурапчыга оскуоланы бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы прогимназияҕа уонна духуобунай семинарияҕа үөрэммитэ^[3].

26 саастааҕар Томскайга күбүөрүнэ гимназиятын бүтэрбитэ, Томскайдааҕы университет мэдиссиинэ факультетыгар үөрэнэ киирбитэ^[3].

1896 сыллаахха, П. П. Семёнов-Тян-Шанскай көрдөһүүтүнэн, Москватааҕы Императорскай университет мэдиссиинэ факультетыгар көһөрүллүбүтэ. Физиолог И. М. Сеченовка, педиатр Н. Ф. Филатовка, Н. В. Склифосовскайга уо.д.а. үөрэммитэ^[3]. 1898 сыллаахха судаарыстыбаннай эксээмэннэри туттаран, быраас дипломун ылбыта^[3].

1899 сыллаахха Саха уобалаһын Уус Майа улууһугар көскө ыытыллыбыт духобордар кэргэттэрин уонна оҕолорун арыаллаан, дойдутугар айаннаабыта. Бу сорудаҕы кини Л. Н. Толстой көрдөһүүтүнэн толорбута, суруйааччы ол кэмҥэ духобордар тустарыгар кыһаллар эбит^[3].

Дойдутугар ол сыл төннөөт, Боотур Уус, Таатта, Амма уонна Мэҥэ Хаҥалас улуустарын хабар Чурапчы кииннэммит балыыһатыгар бырааһынан анаммыта. Онно олоҕун бүтэһик күннэригэр диэри, 18 сыл устата, үлэлээбитэ^[1][2].

1912 сыллаахха Саха уобалаһыттан дьокутаат быһыытынан Санкт-Петербурга Романовтар Дьиэлэрин 300 сылыгар аналлаах тэрээһиҥҥэ кыттыбыта, онно саха норуотун аатыттан көрдөһүү түһэрбитэ^[4].

Ол сыл I Уобаластааҕы инородческай сийиэскэ Боотур Уус улууһуттан дэлэгээт быһыытынан кыттыбыта^[1]. 1917 сыллааҕы Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэни (нууч.) (сах. үөрэ көрсүбүтэ. Дьокуускайга уопсастыбаннай куттал суох буолуутун Кэмитиэтин састаабыгар киирбитэ^[4]. 1917 сыл муус устар ыйыгар Саха уобалаһын быраастарын уонна биэлсэрдэрин I сийиэһигэр кыттыбыта, медико-санитарнай бюро састаабыгар талыллыбыта^[1][4].

1917 сыллаахха ахсынньы 10 күнүгэр Чурапчыга ыалдьан өлбүтэ^[2][3].

Чурапчы учаастагар одуруун (нууч. трахома), сэллик (нууч. туберкулёз) уонна да атын сыстыганнаах ыарыылар тарҕаныыларын, дьаҥ туруутун утары охсуһууну тэрийбитэ. Нэһилиэнньэ ортотугар тиһигин быспакка сырдатар үлэни ыыппыта^[1].

Байаҕантай улууһугар сотуун (нууч. сибирская язва) турбутугар, күбүөрүнээтэртэн ыксаллаах дьаһаллары ыларын ирдээбитэ, мэдиссиинэ үлэһиттэрин сүөһү вакцинациятыгар көмөлөһүннэрэргэ этии киллэрбитэ^[2].

1910—1913 сс. Чурапчыга саҥа балыыһа тутуллан үлэҕэ киирэрин ситиспитэ^[2].

Чөркөөххө (1906) уонна Чычымахха (1913) биэлсэр пууннарын арыйбыта, мэдиссиинэ үлэһитин ахсаанын биэс киһиэхэ тиийэ элбэппитэ^[5].

Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьытыгар» мэдиссиинэҕэ уонна анатомияҕа сыһыаннаах тыллар тиһиктэрин оҥорон биэрбитэ, быһаарыыларын суруйбута^[3].

• Сибэтиэй Станислав III истиэпэннээх уордьана (Ыраахтааҕы 1903 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи ыйааҕынан);
• Сибэтиэй Анна III истиэпэннээх уордьана (Ыраахтааҕы 1907 сыл ахсынньы 6 күнүнээҕи ыйааҕынан);
• Романовтар Дьиэлэрин 300 сылыгар аналлаах мэтээл;
• Солотунан — кэллиэгийэ сүбэһитэ^[1][6].

• Бастакы кэргэнэ — Лидия Михайловна Никифорова, учуутал. Үс оҕоломмуттара, ол эрэн иккитэ кыра эрдэхтэринэ өлбүттэрэ, оттон кыыһа Варвара 1910 сыллаахха өлбүтэ^[3];
• Иккис кэргэнэ — Сусанна Степановна^[3];
• Бииргэ төрөөбүт быраата — Алексей Нестерович Сокольников^[6];
• Быраатын хос сиэнэ — Фекла Михайловна Сокольникова, педагогика билимин хандьыдаата^[6].

• Чурапчы улууһун киин балыыһата П. Н. Сокольников аатын сүгэр^[5][7];
• 2015 сыллаахха, П. Н. Сокольников төрөөбүтэ 150 сылын көрсө, Дьокуускай куорат 3 №-дээх балыыһатын тиэргэнигэр бүүс туруоруллубута^[4];
• 2021 сыллаахха П. Н. Сокольников аата «Саха АССР 100 сылыгар — 100 ааттаммыт алмаас» бырайыак чэрчитинэн алмааска иҥэриллиэ диэн Чурапчы улууһун баһылыга биллэрбитэ^[5].