1921 сыл

УРУБИИКИ диэн сиртэн ылыллыбыт
Сыллар
1917 1918 1919 192019211922 1923 1924 1925
Уоннуу сыллар
1890-с 1900-с 1910-с1920-с1930-с 1940-с 1950-с
Үйэлэр
XIX үйэXX үйэXXI үйэ

1921 сыл. Бу сыл күһүнүгэр Саха сирин үрдүнэн бассабыык былааһын утары өрө туруулар саҕаламмыттара. Гражданскай сэрии саҕаламмыта. Кыһын үрүҥнэр этэрээттэрэ Саха сирин барытын кэриҥэ ылбыттара, Дьокуускайы уонна Бүлүүнү төгүрүктээбиттэрэ.

Түбэлтэлэр

Тохсунньу

  • Тохсунньу 20 
    • Дагестан АССР олохтоммут, билигин — Дагестан Өрөспүүбүлүкэтэ.
    • Туурсуйа бастакы конституцията ылыллыбыт. Туурсуйа светскэй (итэҕэлтэн дьалты) уонна национальнай өрөспүүбүлүкэ буолбут.
  • Ишимҥэ саҕаламмыт.

Олунньу

Олунньуга Наркомнац иһинэн Саха салаата (нууч. Якутский отдел) үлэтин саҕалаабыта.

  • Олунньу 6 — Түүн Дьокуускайга губчека саха буржуазнай националистарын, офицердар уонна кулактар саагыбардарын арыйбыт, 300-400 киһи хаайыллыбыт, 32 киһи расстрелламмыт. Кэлин Иван Строд ахтыытынан, бу курдук ЧК суоһумар быһыылара уонна атын да бэлиитикэҕэ сыыһалар оччотооҕу үчүгэйэ суох быһыыны-майгыны эбии тыҥаппыттар. Бу сыл күһүнүгэр Саха уобалаһыгар өрө туруу саҕаламмыта.
  • РСФСР норуодунастарын Коллегиятыгар Саха салаата аһыллыбыт.
  • Олунньу 13Орто Халымаҕа I Халыматааҕы уезднай ревкомнар сийиэстэрэ буолбут, олунньу 16 күнүгэр түмүктэммит. Сийиэскэ булт-балык тэрээһинэ, үүт фермаларын тэрийии, электростанция, мас эрбиир уонна кирпииччэ собуоттарын, балыыһалар тутуулара ырытыллыбыттар.
  • Олунньу 19 — «Труд» хаһыат бастакы нүөмэрэ тахсыбыт.
  • Олунньу 22 — Сэбиэскэй Арассыыйаҕа Госплан тэриллибит — норуот хаһаайыстыбатын сайдыытын былаанныыр уорган.
  • Олунньу 25Кыһыл Аармыйа Грузия киин куоратын Тбилисини сэриилээн ылбыт. Грузинскай ССР төрүттэммит.
  • Хотугу ыччат» хаһыат бастакы нүөмэрэ «Автономная Якутия» хаһыакка сыһыарыы быһыытынан тахсыбыт. Бу хаһыат аатын хаста да уларытан (“Хотугу ыччат”, “Эдэр бассабыык”, “Эдэр коммунист”, “Сахаада”) 1990 сыллаахха дылы тахсыбыта. 1993 сыллаахха “Эдэр коммунист” сэбиэдиссэйэ Иван Ушницкай “Эдэр саас” хаһыаты тэрийбитэ.

Кулун тутар

  • Кулун тутар 1 — Петроградка көҥүлү кэҥэтии иһин дьалхаан буолбутун түмүгэр Кронштадтааҕы өрө туруу саҕаламмыт, мотуруостар уонна куорат олохтоохторо бассабыыктар утары саа-саадах туппуттар.
  • Кулун тутар 4Абхазияҕа сэбиэскэй былаас олохтоммут. Абхазскай ССР үөскээбит.
  • Сергей Широких-Полянскай Покровскайга кэлбит, түүн Дьокуускайга айаннаабыт, сарсыныгар уодаһыннаах "триумвират" дьонун Агеевтааҕы кытта уонна Ойуунускайдаах Бараахабы, Савлугу кытта көрсүбүт.
  • Кулун тутар 10 — РКП(б) Губбюротун бөрөсүүдьүмүн мунньаҕа буолбут. Широких-Полянскай өрө турууну эйэлээхтик уҕарытар туһунан тыл эппит, Лебедев утарбыт.
  • Кулун тутар 13Монголия (урукку аата Тас Монголия) Кытайтан тутулуга суоҕун биллэрбит.
  • Кулун тутар 16 — РКП(б) X сийиэһэ түмүктэммит; НЭП-ка — экэниэмикэҕэ саҥа бэлиитикэҕэ — көһүү саҕаламмыт.
  • Кулун тутар 16 — РСФСР уонна Туурсуйа ыккардыларыгар доҕордоһуу сөбүлэҥэ түһэрсиллибит.
  • Кулун тутар 18 — Ригатааҕы эйэ дуогабарынан Арҕаа Украина уонна Арҕаа Белоруссия Польша бас билиитигэр киирбиттэр.
  • Сухэ-Баатар салалталаах моҕуоллар сэриилэрэ Алтанбулаг куораты кытайдартан босхолообут.
  • Кронштадт мотуруостарын бассабыыктары утары өрө турууларын Тухачевскай сэриилэрэ хам баттаабыттар.

Муус устар

  • Муус устар 10 — Чурапчыга буола турар Уон улуус уонна буолас өрөпкүөмнэрин мунньаҕар Ленин аатыттан эҕэрдэлиир тэлэгирээмэ кэлбит. Бу мунньах саха кыра-хара дьонун санаатын уһугуннарыыга суолтаны ылбыта, ол эрээри иккис өттүнэн саха бас-көс дьонун туоратар уодаһыннаах уураахтары ылыммыта биллэр.
  • Муус устар 26 — Сиббюро мунньаҕар Саха сирин автономиятын туһунан Былатыан Ойуунускай дакылаатын истибиттэр. Ол эрээри биир санааҕа кэлбэтэхтэр, боппуруоһу РКП(б) Киин кэмитиэтигэр биэрэргэ быһаарбыттар. Сол күн Москубаҕа Наркомнац Иосиф Сталиҥҥа Максим Аммосов автономия боппуруоһугар этиитин билиһиннэрбит.

Ыам ыйа

  • Ыам ыйын 16 — Наркомнац мунньаҕар Степан Аржаков "Об автономии Якутской области" диэн дакылааты оҥорбут. Наркомнац мунньах түмүгүнэн Саха ревкомугар, Саха бассабыыктарын баартыйатын тэрилтэтигэр уонна Сибревкомҥа тэлэгирээмэлэри ыыталаабыт, онно "саха киэҥ маассалара" автономияҕа баҕаралларынан истибитин, онно сөбүлэҥ биэрэрин биллэрбит. Ол эрээри олохтоох хомуньуустарга бу боппуруоска хайдыһыы үөскээбит, "автономияны Арассыыйаттан арахсыы курдук сыыһа өйдөөччүлэр бааллара" диэн кэлин ону быһааран баартыйа бэчээтэ суруйар этэ. РКП(б) Губбюрота бастаан тохсунньуга, онтон ыам ыйыгар пленумугар автономияны утарарын биллэрбитэ[1].

Бэс ыйа

  • Бэс ыйа — соҕурууттан уруккута эсер Андрей Агеевы уонна ревтрибунал бэрэстээтэлэ Алексей Козловы кытта продразверстка, "байыаннай коммунизм" олохтоохторго хаҕыс бэлиитикэтин ыыппыттара.
  • Бэс ыйын 7 — Москубаҕа Наркомнац кэллиэгийэтэ иккистээн Саха сирин автономиятын боппуруоһун көрбүт (бастакы көрүү ыам ыйын 16 буолбута), уонна автономияҕа сөбүлэһэр урукку быһаарыытын бигэргэппит.
  • Бэс ыйын 19-22 — Дьокуускайга II күбүөрүнэтээҕи (уобаластааҕы) баартыйа мунньаҕар Саха сирин автономиятын туһунан боппуруоһу ырыппыттар. Наркомнац аатыттан Максим Аммосов автономияны туруорсан дакылаат аахпыт, автономияны утарааччылар бөлөхтөрүттэн Степан Васильев тыл эппит. Түмүк куоластааһыҥҥа автономия иһин 29 киһи, утары 21 киһи этиммиттэр, 2 киһи туттуммут[2].

Атырдьах ыйа

  • Женеваҕа Фритьоф Нансен салалтатынан Арассыыйа хоргуйааччыларыгар көмөнү тэрийэр кэмпириэнсийэ саҕаламмыт.
  • Атырдьах ыйын 18 — уруккута корнет Михаил Коробейников баһылыктаах кыһылларга сулууспалыы сылдьыбыт эпиһиэрдэр бөлөхтөрө ЧК кинилэри интэриэһиргиирин истэн, Дьокуускайтан күрээбит. Бу этэрээккэ Павел Толстоухов, Земфиров, Шипков, Василий Сепетинов, Николай Яныгин, Муратов, Шешелякин, Попов бааллара, ону таһынан саллаат Михаил Жарников. Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр бу этэрээт Ньылхаҥҥа тиийбит. Онно Сэбиэскэй былааһы утары өрө турар туһунан кистэлэҥ кэпсэтии ыыппыттар.
  • Атырдьах ыйын 22

Алтынньы

  • Алтынньы 3 — Саха сирин өрөпкүөмнэрин I сийиэһэ саҕаламмыт. Хотугу уокуруктан ураты атын уокуруктартан 31 дэлэгээт (17 хомуньуус, 14 баартыйата суох, 21 саха, 10 нуучча) кыттыбыт. Саха сирин үлэлээн иитиллээччилэригэр үрүҥнэри утары охсуһарга ыҥырыы таһаарбыт, автономия, кылааһынан арахсыы, Сэбиэккэ быыбар, сир бэлиитикэтин, үөрэхтээһин туһунан уо.д.а. боппуруостары ырыппыт. Максим Аммосов автономия туһатын туһунан дакылаата "Ленский коммунар" хаһыакка бэчээттэммитэ[3]
  • Валериан Бочкарёв үрүҥ этэрээтэ Охотскайы ылбыт. Бочкарёв баандата Халымаҕа уонна Чукоткаҕа икки сыл тухары аҥардастыы айбардаабыта.
  • Карс эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан Соҕуруу Хапхааска Туурсуйаны кытта кыраныыссаны бигэргэппиттэр.
  • хуор тэриллибит.

Сэтинньи

  • Сэтинньи 4Дьокуускай уеһыгар бандьыыттааһын тэнийбитинэн сибээстээн Илин Эҥэр буоластарыгар уонна Маайаҕа байыаннай балаһыанньа биллэриллибит.
  • Сэтинньи 9Максим Аммосов Саха сирин хомуньуустарын интэриэстэрин туруорсар соруктаах Арассыыйа үөс өттүгэр айаннаабыт. Эһиил бэс ыйыгар төннүбүтэ[4].
  • Сэтинньи 15 — Алтынньыга буолбут Саха сирин өрөпкүөмнэрин I сийиэһин быһаарыытынан үс соҕуруу уокурукка Сэбиэккэ быыбар саҕаламмыт: Дьокуускай, Бүлүү уонна Өлүөхүмэ уокуруктарыгар (хотугу уоукуруктарга өрө туруу бара турарынан быыбары хойут ыыппыттара)[5].
  • Сэтинньи 19 — Бандьыыттааһын тэнийбитинэн сибээстээн Дьокуускай куоратыгар осаднай балаһыанньа биллэриллибит. Дьокуускайга ол саҕана ЧОН, харабыл батальона, Сибиирдээҕи аналлаах этэрээт 7-с ротата уонна баҕа өттүнэн көмүскээччилэр бааллара. Эмиэ бу күн Ньылхан хайысхатыгар хамандыырынан анаммыт Белов И.И. этэрээтэ Үчүгэй Мыраан диэн дьаам ыстаансыйатыгар ордууламмыта. Бу этэрээт 15 киһилээх эрэспиэскэтэ ыстаансыйаттан 5 биэрэстэлээх сиргэ тоһуурга түбэһэн икки кыһыл саллаатын сүтэрбитэ.

Ахсынньы

Төрөөбүттэр

  • Олунньу 22 — Петр Яковлев — 16 сыл учууталлаан баран биллиилээх ыанньыксыт буолбут киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1976), Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Петр Яковлев Саха Сирин усулуобуйатыгар биир бастакынан үрдүк көрдөрүүлэри — сылга 5,5 тыһ. кг үүт — ыаныытын ситиспит.
  • Кулун тутар 12 — Джованни Аньелли — Италия саамай баай уонна кыахтаах дьиэ кэргэн баhылыга, олоҕун тухары сенатор, Stampa хаhыат, Ювентус футбольнай клуб бас билээччилэриттэн биирдэстэрэ. Кини эhэтэ, Джованни Аньели-Бастакы сүүс сыл анараа өттүгэр итальянскай автомобилестроениены саҕалаабыта, «ФИАТ» собуотун төрүттээбитэ.

Өлбүттэр

Литература

  • Калашников А. А. Якутия. Хроника, факты, события: 1917-1953 г. ч.2. — Дьокуускай: Бичик, 2004.
  1. И.А. Аргунов, С.Н. Васильев и др. 40 лет Якутской автономии. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1962. — С. 14-15. — 191 с.
  2. И.А. Аргунов, С.Н. Васильев и др. 40 лет Якутской автономии. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1962. — С. 16-17. — 191 с.
  3. "Ленский коммунар", №219, 1921
  4. Макаров Г.Г. Северо-Восток России (Якутия, Охотское побережье и Чукотка) в 1921-1922 гг.. — Бичик, 1996. — С. 55. — 333 с.
  5. И.А. Аргунов, С.Н. Васильев и др. 40 лет Якутской автономии. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1962. — С. 19. — 191 с.