Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Аммосов Максим Кирович

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Аммосов.

Аммосов Максим Кирович (1897 сыл ахсынньы 10 күнэ [22 күнэ], Хатырык нэһилиэгэ — 1938 сыл от ыйын 28 күнэ, Москва) — сэбиэскэй судаарыстыбаннай уонна партийнай үлэһит, Сибииргэ Сэбиэскэй былааһы олохтуур иһин охсуһуу кыттыылааҕа.

М. К. Аммосов П. А. Ойуунускайдыын уонна И. Н. Бараховтыын, 1922 сыл муус устарыгар Саха АССР тэрийсибит киһинэн буолар. 1937 с. ВКП(б) Киин кэмитиэтин ыйыытынан М. К. Аммосов Кыргыстаан киин куоратыгар Фрунзеҕа, Кыргыстаан обкомун VIII пленума буола турдаҕына, тиийэр. Кулун тутар 22 күнүгэр обком бастакы сэкирэтээринэн талыллар. Бу күннэргэ V Суһал бүтүн киргиистэр Сэбиэттэрин сийиэһэ түмүктэнэр. Бу сийиэскэ Максим Кирович салалтатынан Киргизскай ССР Конституцията ылыллар. Онон Аммосов Кыргыстаан судаарыстыбалаах буолуутугар сүдү улахан суолталаах киһинэн ааҕыллар. 1937 сыл от ыйыгар Кыргыстаан хомуньуус баартыйатын I сийиэһигэр М. К. Аммосов I Киин Кэмитиэт бастакы сэкирэтээринэн талыллыбыта.

Олоҕун олуктара

1897 сыл ахсынньы 22 күнүгэр Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр Анастасия Леонтьевна уонна Кир Васильевич Аммосовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Дьоно быстар дьадаҥы буолан түөрт сааһыттан аҕатын бииргэ төрөөбүт убайын уолугар Дмитрий Михайлович Аммосовка иитиллибит. Дьокуускайдааҕы куорат училищетын, Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтин, Москватааҕы Кыһыл профессура Институтун бүтэрбитэ[1][2].

Үлэлээбит сирдэрэ

  • 1918 с. от ыйа — атырдьах ыйа — Оробуочайдар дьокутааттарын Сэбиэтин чилиэнэ уонна сэкирэтээрэ, үөрэх хамыһаара;
  • Атырдьах ыйа 1918 с. — кулун тутар 1920 с. — Саха сиригэр Колчак өйөбүлүнэн земства бырабыытылыстыбата баһылаан олордоҕуна Сибииргэ сыылкаҕа сылдьыбыт. Томскайга, Иркутскайга, Челябинскайга сылдьан подпольнай үлэнэн дьарыктаммыт;
  • Кулун тутар 1920 с. — олунньу 1921 с. — Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонуутугар Сибревком боломуочунайа, Саха сирин оргбюротун бэрэссэдээтэлэ;
  • Олунньу 1921 с. — алтынньы 1921 с. — Саха сирин губревкомун бэрэссэдээтэлэ;
  • Алтынньы 1921 с. — бэс ыйа 1922 с. — РКП(б) губбюротун Саха сиэксийэтин сэбиэдиссэйэ, автономия туһунан туруорса Москваҕа командировкаҕа ыытыллыбыт;
  • Бэс ыйа 1922 с. — кулун тутар 1923 с. — Саха уобалаһын бюротун сэкирэтээрэ, ОК РКП(б) сэкирэтээрэ;
  • кулун тутар 1923 с. — алтынньы 1923 с. — Саха АССР атыыга уонна бырамыысыланнаска норуодунай хамыһаара;
  • алтынньы 1923 г. — от ыйа 1925 с. — Москваҕа ВЦИК-ка Саха АССР бэрэстэбиитэлэ;
  • от ыйа 1925 с. — атырдьах ыйа 1928 с. — Саха АССР норуодунай хамыһаардарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ;
  • атырдьах ыйа 1928 с. — балаҕан ыйа 1930 с. — ВКП(б) Киин кэмитиэтин эппиэттээх инструктора;
  • балаҕан ыйа 1930 с. — олунньу 1932 с. — Кыһыл профессура Институтун истээччитэ;
  • олунньу 1932 с. — олунньу 1934 с. — Арҕаа Казахстаан обкомун бастакы сэкирэтээрэ;
  • олунньу 1934 с. — олунньу 1937 с. — Караганда уонна Хотугу Казахстаан обкомнарын сэкирэтээрэ;
  • кулун тутар 1937 с. — бэс ыйа 1937 с. — Фрунзе горкомун бастакы сэкирэтээрэ;
  • ыам ыйа 1937 с. — сэтинньи 1937 с. — Кыргыстаан Киин кэмитиэтин бастакы сэкирэтээрэ.

Үлэлиир кэмигэр Максим Аммосов Саха обкомун, ВКП (б) горкомун, ВКП (б) Арҕаа Казахстаан уонна Караганда обкомнарын, Кыргыстаан Хомуньуус баартыйатын киин кэмитиэтин чилиэнэ этэ. ВКП (б) XI, XIII, XVI уонна XVII сийиэстэригэр, ССРС Киин ситэриилээх кэмитиэтин партийнай кэмпириэнсийэлэригэр уонна сиэссийэлэригэр дэлэгээт быһыытанан кыттыбыта.

undefined

Хаайыы уонна өлүү

1937 сыл сэтинньи 7 күнүгэр Өктөөп социалистическай өрөбөлүүссүйэтин 20 сылыгар аналлаах үлэһиттэр демонстрацияларын кэмигэр Аммосов бырабыыталыстыба түрүбүүнэтиттэн өрөспүүбүлүкэ салайааччытын быһыытынан лозуннары эппитэ, ол лозунг Фрунзе куорат үрдүнэн араадьыйанан бэриллибитэ[3]. Кэлин НКВД буруйдааччылара бу кэмҥэ Аммосов коммунизмы утары тыллары эппит туһунан балыйбыттара. Ол саҕана ол тыллары истибит Семён Липкин 1989 сыллаахха маннык ахтыбыта баар:

«Дьон үөрүүлээх кэккэлэрэ знамя, Ленин, Сталин уонна Политбюро чилиэннэрин мэтириэттэрэ тутуурдаах түрүбүүнэ анныгар ааһаллара. Балкоҥҥа турааччылар ааһар үлэһиттэри сороҕор далбаатаан, сороҕор тылынан эҕэрдэлииллэрэ. Эмискэ биһиги манныгы соһуйа истибиппит: — Аан дойду үрдүнэн фашизм кыайыыта туругурдун! (нууч. Да здравствует победа фашизма во всем мире!)

Итини Аммосов хаһыытаабыт этэ, тута кытаанах, көнө, астыйан эрэр баттаҕа туран хааларга дылы буолбута. Онтон өйдөнөн, алҕаһын көннөрүнэ охсубута:

— Улуу Сталин чаҕылхай салалтатынан — аан дойду үрдүнэн коммунизм кыайыытыгар иннибит диэки!» — диэбитэ.

Ол эрээри, НКВД боротокуолларыгар уонна Аммосов бэйэтин көрдөрүүтүнэн, бэйэтин көрдөрүүтүгэр атын тыллар суруллубуттар этэ: «Фашизм суох буоллун!» (нууч. Долой фашизм!) диирин оннугар «Долой коммунизм!» диэбит диэн.

Ол күн Кыргыстаан Хомуньуус баартыйатын Киин кэмитиэтин суһал бюрота Аммосовы бары дуоһунастарыттан туоратар уонна кинини баартыйаттан таһаарар боппуруоһу туруорар. Ол кэнниттэн, Аммосов Сталиҥҥа телеграмма ыытар, ол гынан баран хоруй туппат:

«Мин алҕас өрөбөлүүссүйэни утары тыл быктаран кэбистим. „Фашизм суох буоллун! Коммунизм тыыннаах буоллун!“ диэн этиигэ, тылларын булкуйан кэбиһэн, өрөбөлүүссүйэни утарар этии тахсан хаалла».

Ол гынан баран суруйааччы, Иван Ласков санаатынан, бу түгэн эрдэттэн былааннаммыт провокация түмүгэ этэ, Кыргыстаан ис дьыалатын наркомун Иван Лоцманов Аммосовы утары ыыппыт үлэтин сорҕото этэ, өрөбөлүүссүйэни утарар этии дьиҥэр этиллибитэҕэ диэн сыаналыыр[4].

Устуорук Егор Алексеев бэлиэтииринэн, Аммосовы буруйдаабыт бюро мунньаҕар мустубут дьонтон биир да киһи этии баарын туһунан саҥарбатаҕа. Ону дакаастыыр матырыйаал эмиэ суоҕа — араадьыйа биэриитэ суруллубатаҕа, ол оннугар НКВД ЦГБ 8-с салаатын салайааччыта Гришина туоһу көрдөрүүтэ эрэ дьыалаҕа тиһиллибитэ. Аммосов тыл этэр кэмигэр араадьыйа ыстаансыйатыгар Гришина бэйэтэ уонна техническэй туругу хонтуруоллуур дьуһуурунай эрэ бааллара[5]. Онон бу туоһу баһааҕырдыы буолуон сөбө.

1954 сыллаахха Аммосов кэргэнэ Раиса Израилевна Цугель Н. С. Хрущевка ыыппыт көрдөрөр суругар контрреволюционнай өрөбөлүүссүйэни утарар этиини Лоцманов эрэ истибитин бэлиэтээбитэ. Ону тэҥэ, кини туоһутунан, Лоцманов уонна Аммосов икки ардыларыгар элбэхтэ иирсээн тахсар эбит. Онон буруйдааһын Лоцманов Аммосовы абааһы көрөрүттэн тахсыбыт буолуон сөп.

1937 сыл сэтинньи 16 күнүгэр Аммосов Фрунзе куоракка сымыйа буруйдааһын түмүгэр хаайыллыбыта. 1938 сыл от ыйын 28 күнүгэр Москва куоракка ытыллыбыта.

1956 сыл муус устар 28 күнүгэр ССРС Үрдүкү суутун Байыаннай кэллиэгийэтин уурааҕынан Аммосов реабилитацияламмыта.

Дьиэ кэргэнэ

Максим Аммосов кэргэнэ Цугель Рая Израилевна (1902—1973) Дьокуускайга баартыйа куораттааҕы кэмитиэтин сэбиэдэссэйэ (1923 сыл алтынньы 2 күнүттэн)[6]. Кинилэр үс кыыс оҕолоохторо: Аэлита (1924—1991), Яна (1931—2000) уонна Лена (1937—2017). Кыргыттара үһүөн аҕаларын туһунан матырыйаалы көрдөөһүҥҥэ, бэчээккэ таһаарыыга көхтөөхтүк кыттыбыттара. Аммосов сиэннэрэ: Максим, Михаил уонна Елена.

Цугели кэргэн ылыар иннинэ, Аммосов аан бастаан Наталья Дмитриевна Куличкина диэн атыыһыт кыыһын кэргэн ыла сылдьыбыта. Киниттэн 1915 сыллаахха Дмитрий диэн уол оҕо төрөөбүтэ, ол эрээри кини кыһыл оҕо эрдэҕинэ өлбүтэ. Уоллара өлбүтүн кэннэ ыал арахсыбыттара.

Аатын үйэтитии

  • М. К. Аммосов аатын Саха государственнай университета 1990 сылтан сүнэр (билигин Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет).
  • Аммосов төрөөбүт Нам улууһун Хатырык сэлиэнньэтигэр кини олоҕор, үлэтигэр анаммыт түмэл баар. Сыл аайы Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр (муус устар 27-гэр) өрөспүүбүлүкэ салалтатын дэлэгээссийэтэ сэлиэнньэҕэ үөрүүлээх тэрээһиннэргэ кыттар.
  • Москваҕа СӨ бэрэстэбиитэлэстэ дьиэтигэр өйдөбүнньүк дуоска ыйаммыта.
  • 2005 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Дьокуускайга университет аттыгар пааматынньык туруоруллубута. Ааптардар: скульптордар Т. И. Левина, В. Курочкин, архитектор Н. Белолюбскай.
  • 2008 сыллаахха Петропавловскайга (Хотугу Казахстаан уобалаһа) облисполком урукку дьиэтигэр өйдөбүнньүк дуоска арыллыбыта.
  • 2012 сыл ахсынньытыгар Аммосов төрөөбүтэ 115 сылын көрсө Бишкек киинигэр бюст туруоруллубутаМ. К. Аммосову.

Быһаарыылар

  1. ↑ Ехали женщины с полюса холода. Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 4 Кулун тутар 2016 года.
  2. ↑ Архивированная копия. Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 17 Ыам ыйын 2017 года.
  3. ↑ Илин № 1-2 1997. ilin-yakutsk.narod.ru. Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 16 Олунньу 2022 года.
  4. ↑ Саха Сирэ 1: 1993 год. Иван Ласков. Часть 1. Койданава. "Кальвіна". 2013. web.archive.org (21 Сэтинньи 2015). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2025.
  5. ↑ Саха Сирэ: Е. Е. Алексеев. Обреченные. Койданава. "Кальвіна". 2014. web.archive.org (8 Ахсынньы 2015). Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2025.
  6. ↑ Жизнь и подвиг. Семья Раисы Израилевны Цугель-Аммосовой и Максима Кировича Аммосова. Сигэнии күнэ: 8 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 25 Балаҕан ыйын 2021 года.

Литэрэтиирэ

  • Николаев И. И., Ушницкий И. П. Центральное дело. Хроника сталинских репрессий в Якутии. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1990. — 160 с.
  • Ласков, Иван. А была ли провокация? // «Молодёжь Якутии» от 4, 16 июня 1993. — Текст статьи: acaraj-kut.blogspot.ru
  • Скрипин, Виктор. Ложные кумиры. Ч. 1. Максим Аммосов (1897—1938) // /«Московский Комсомолец в Якутии». Якутск. № 10 9-16 марта (С. 14-15); № 11 16-23 марта (С. 14-15); № 12 23-30 марта (С. 12-13); № 13 30 марта — 6 апреля (С. 14-15); № 14 6-13 апреля (С. 14-15); № 15 13-20 апреля (С. 12); № 16 20-27 апреля 2005. С. 12-13
  • Алексеев, Егор. Обречённые. (По поводу статей И. Ласкова о М. К. Аммосове и П. А. Ойунском) // Советы Якутии. Якутск. № 168. 3 сентября 1993
  • Алексеев Е. Е. В. Скрипин — идейный преемник И. Ласкова. Об очередном наступлении на П. А. Ойунского, М. К. Аммосова, И. Н. Барахова. Якутск, 2003.
  • Антонов, Егор. О великом человеке М. Аммосове и историке В. Скрипине

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар