Чиряев Гавриил Иосифович

1925 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгин Кыадаҥда сэлиэнньэтигэр бааһынай кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.

Чочу алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэммитэ, онтон Бүлүү орто оскуолатын 1942 сыллаахха бүтэрэн баран, тута учууталынан ылыллыбыта: 1942—1943 үөрэх дьылыгар 10—11 кылаастарга математиканы уонна байыаннай дьыаланы үөрэппитэ.

1943 сыл ыам ыйыгар Кыһыл аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. 284-с стрелковай дивизия 1047 пуолкатын бастакы ротатыгар сулууспалаабыта. 1945 сыллаахха Японияны кытта кыргыһыыга кыттыбыта.

1944 сылтан ББСКБ (нууч. ВКП (б)) чилиэнэ.

1949 сыллаахха Забайкалье байыаннай уокуругун бэлиитикэҕэ дьаһалтатын иһинэн марксизм-ленинизм (нууч.) (сах. киэһээҥҥи университетын бүтэрбитэ.

1950 сыллаахха доруобуйатын туругунан аармыйаттан старшай лейтенант званиелаах уурайбыта.

1951—1953 сс. Саха АССӨ Үөрэҕириитин министиэристибэтин каадыр дьаһалтатын салайааччытынан үлэлээбитэ.

1953 сыллаахха Дьокуускай куоракка Саха педагогическай институтун (билигин — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет) историческай-филологическай факультетын бүтэрбитэ.

1953 сылтан партийнай дуоһунастарга үлэлээбитэ^[1][2]:

• 1953—1955 сс. — ССКП Саха обкомун оскуола салаатын инструктора;
• 1955—1958 сс. — Үөһээ Бүлүү райкомун иккис сэкирэтээрэ;
• 1958—1959 сс. — ССКП Саха обкомун пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйин солбуйааччы;
• 1959—1961 сс. — ССКП Саха обкомун билим уонна оскуола салаатын сэбиэдиссэйэ;
• 1961—1963 сс. — ССКП Саха обкомун сэкирэтээрэ;
• 1963—1965 сс. — ССКП Саха обкомун идеологияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.

1965 сыл алтынньытыгар ССКП Саха уобаластааҕы кэмитиэтин бастакы сэкирэтээринэн анаммыта. Бу дуоһунаска 1982 сыл ыам ыйыгар диэри үлэлээбитэ^[3].

1971—1982 сс. — ССКП Киин кэмитиэтин чилиэнэ^[4].

1972 сыллаахха экэниэмикэ билимин хандьыдаатын учуонай истиэпэнигэр диссертациятын көмүскээбитэ.

1982 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ^[1][5].

ССКП Саха уобаластааҕы кэмитиэтин бастакы сэкирэтээрин быһыытынан, өрөспүүбүлүкэҕэ бырамыысылыннас киирэн сайдыытын ситиспитэ. Саха сирин соҕурууҥу, арҕааҥы уонна киин өттүлэригэр оҥорон таһаарар тэрилтэлэр үөскүүллэрин көҕүлээбитэ. Геология чинчийиилэрин сүрүннүүр хайысханан ааҕара: кини салайар кэмигэр чох, ньиэп, айылҕа гааһа, хорҕолдьун, сурьма, тимир уруудата, апатиттар, вольфрам, сэдэх сир металлара, күндү таастар хостонор сирдэрэ булуллан үлэҕэ киирбиттэрэ. Саха сирин геологияҕа дьаһалтата бүтүн Сойуус саамай бөдөҥ тэрилтэтэ буолбута.

Кини салалтатынан Нерюнгри куорат, Тында — Беркакит — Угольная тимир суол салаата тутуллубуттара, ону кытта Мирнэй куоракка 3 №-дээх байытар фабрика, Айхал уонна Удачнай бөһүөлэктэр үлэҕэ киирбиттэрэ. Бүлүүтээҕи ГЭС 1-гы уонна 2-с уочарата түмүктэммитэ, Таас-Тумус — Мастаах гаас ситимэ тардыллыбыта, Дьокуускайы уонна тыа сирин гаастааһын саҕаламмыта^[1].

Билим, үөрэхтээһин сайдыытыгар болҕомтотун уурбута. Кини саҕана Хоту дойду сир физическэй-техническэй проблемаларын института уонна Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия института тэриллибиттэрэ, билим-чинчийэр тэрилтэ ахсаана элбээбитэ. Саха сирин хампаһыытардарын Сойууһун тэрийиини, Саха сиригэр нуучча култууратын күннэрин ыытыыны көҕүлээбитэ (1964). Өрөспүүбүлүкэ бары олохтоохторун хамнастарыгар оройуон коэффициеннара ааҕыллалларын уонна хотугу төлөбүр киирэрин ситиспитэ.

Тыа хаһаайыстыбатыгар холкуостары сопхуостарга уларытан, бааһынайдар хамнастарын үрдэппитэ, кинилэр судаарыстыбаннай биэнсийэлээх, уоппускалаах буолалларын ситиспитэ. 1965—1970 сылларга олохтоох сопхуостар тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын 90 %-нын оҥорон таһаарар буолбуттара^[1].

• Аҕата — Иосиф Иванович Чиряев, тыа хаһаайыстыбатын артыалын бэрэссэдээтэлэ;
• Ийэтэ — Прасковья Васильевна Чиряева, санитарканан уонна поварынан үлэлээбитэ;
• Кэргэнэ — Зинаида Андреевна Попова (1952 сылтан), Тамбовтан төрүттээх, Саха АССӨ оскуолатын үтүөлээх учуутала;
• Оҕолоро:
  • Чиряев Александр Гавриилович — геология-минералогия билимнэрин хандьыдаата;
  • Чиряева Наталья Гаврииловна — экэниэмикэ билимин хандьыдаата;
  • Ольга Гаврииловна — биология билимин хандьыдаата^[1].

• «Японияны кыайыы иһин» мэтээл^[6];
• Ленин уордьана;
• Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уордьана;
• Икки Үлэ кыһыл Знамятын уордьана^[7];
• Бүлүү улууһун ытык олохтооҕо^[8].

• РСФСӨ Миниистирдэрин Сэбиэтин 1983 сыл олунньу 9 күнүн 59 №-дээх уурааҕынан Гавриил Иосифович Чиряев аата Саха АССӨ Бүлүү оройуонун Бүлүү 1 №-дээх орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ;
• Г. И. Чиряев аатынан Дьокуускайга уулусса уонна искибиэр ааттаммыттара;
• 1994 сыллаахха Бүлүү 1 №-дээх орто оскуолатын учууталларын сүбэтин бирикээһинэн Г. И. Чиряев аатынан истипиэндийэ олохтоммута;
• 1995 сыл тохсунньу 6 күнүгэр Удачнай туруупка 12 №-дээх байытар паабырыкатын уруудатыттан булуллубут 68,06 карат ыйааһыннаах алмааһы «Гавриил Чиряев» диэн ааттаабыттар^[9];
• Бүлүү куоратын дьаһалтатын 1995 сыл кулун тутар 29 күнүнээҕи уурааҕынан Бүлүү куоратын Калинин аатынан уулуссатын уларытан, Чиряев аатын биэрбиттэрэ. Бу уулуссаҕа урут Гавриил Чиряев олоро сылдьыбыта;
• 1995 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр, Г. И. Чиряев 70 сааһыгар, Чочу нэһилиэгэр түмэл дьиэтэ тутуллан аһыллыбыта;
• 2005 сыллаахха Бырабыыталыстыба хамыыһыйатын дьаһалынан Г. И. Чиряев төрөөбүтэ 80 сылынан сибээстээн үрдүк уонна орто үөрэх кыһаларыгар кини аатынан истипиэндийэ олохтоммута;
• 2010 сыллаахха Нерюнгри куоракка култуура уонна сынньалаҥ пааркатыгар Г. И. Чиряев аата иҥэриллибитэ; 2015 сыллаахха пааркаҕа бүүс туруоруллубута^[2];
• Бүлүү улууһугар икки өйдөбүнньүк туруоруллубута: бастакыта — төрөөбүт сиригэр Кыадаҥдаҕа, иккиһэ — Бүлүү 1 №-дээх орто оскуолатын тиэргэнигэр. Өйдөбүнньүктэри биллиилээх скульптор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга Петр Захаров оҥорбута;
• 2025 сыл Бүлүү улууһугар Гавриил Иосифович Чиряев сылынан биллэриллибитэ; ол чэрчитинэн улууска уонна Бүлүү куоракка тэрээһиннэр ыытыллыбыттара^[10][11];
• 2025 сыллаахха «Выдающиеся люди республики» диэн сиэрийэ иһинэн Гавриил Чиряев туһунан кинигэ тахсыбыта^[12];
• 2025 сыл муус устар 4 күнүгэр «Сокровищница Якутии» быыстапкаҕа Чиряев аатынан алмааһы сүрэхтээһин буолбута^[13];
• 2025 сылга Нерюнгри аэропордугар Гавриил Чиряев аата иҥэриллибитэ^[14].