Манчаары Баһылай

1805 сылга Мэҥэ улууһугар Арыылаах диэн алааска (уруккутунан Нөөрүктээйи нэһилиэгин, күн бүгүн Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бөкө нэһилиэгин сирэ) Федор Быттааны Ханчадаев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1814 сылга тоҕус саастааҕар аҕата өлбүтүн кэнниттэн нэһилиэк быраабатын дьаһалынан дьиэтин кэргэнигэр хаһаайыстыба баһылыгынан ананар.

1827 (1825) сыллаахха ыалын кыыһын Варвара Степанованы кэргэн ылар.

1827 сыллаахха былдьаммыт сүөһүтүн, оттуур ходуһатын төттөрү ылаары абаҕатын Чоочолуун (Егор Слободчиковтуун) сууттаһарыгар иирсэн, нэһилиэк чарчыыналарын дьүүлүнэн таһыллар. Ол сылга Чоочо баай эдэр кэргэнин малын суолга көрсөн былдьаан нэһилиэк «сибииркэтигэр» угуллар, онтон күрүүр. Кэлин Егор Слободчиков туттаран, земскэй суутунан уон охсуунан таһыллан, остуруок хаайыытыгар угуллар.

1828 (1826) сыллаахха Вера диэн кыыстанар.

1828 сыл муус устарыгар өрүс мууһун көйөн болуот бэрэбинэлэрин оруу сылдьан остуруок хаайыытыттан күрүүр. Чыычаах Уйбаан тыллабырынан кыһын тутуллар.

1830 сыл сэтинньи — Земскэй суутунан түөрт уон биэс охсуунан таһыллан хаатырга үлэтигэр Охуоскайга ыытыллар.

1832 сыл бэс ыйа — Юдома өрүһүн баһыгар болуот уһаара сылдьан Охуоскай хаатыргатыттан күрүүр.

1833 сыл кулун тутар ыйыгар Нөөрүктээйигэ Иван Сивцев ампаара түүн алдьатыллан 597 солкуобай мала уоруллубутугар холуобунан дьыала тэриллэн силиэстийэ саҕаланар.

1833 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр сэтээтэл Атласов, хаһаак Свешников сүүсчэкэ киһилээх бөлөхтөрө Күөх Кэтириинэлиин олорор ииннэриттэн туталлар. 1833—1836 сс. — силиэстийэ ыытыллар.

1836 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр уокуруктааҕы суут дьүүлүн бүтэһик уурааҕа тахсар. Сэтинньи 24 күнүгэр дьыаланы Иркутскай күбүрүнээтэрэ сенат көрүүтүгэр ыытар.

1837 сыл ахсынньы 31 күнүгэр Правительствующай сенат Департаменын холуобунай дьыалаларга Палаататын уурааҕа тахсар.

1838 сыл кулун тутар 10 күнүгэр отут охсуунан куорат болуоссатыгар таһыллан, Иркутскайдааҕы туус оргутар собуокка хаатырга үлэтигэр ыытыллар.

1841 сыллаахха Нерчинскэйгэ таас чох хостуур рудникка хаатырга үлэтигэр көһөрүллэр. Кулун тутар 30 күнүгэр Анисим Трофимовтыын хаатыргаттан күрүүллэр. Сэтинньи 25 күнүгэр сүүһүгэр бэчээттээх миинэр ат уларса тиийбитин, аймаҕын уола тутан хаайтарар.

1842 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр Нерчинскэйгэ этабынан ыытыллар. Атырдьах ыйыгар этап кэмигэр Аллараа-Илимскэйгэ тириэрдэн хандалатын устубуттарыгар, түүнүн хонбуойтан күрээн дойдутугар кэлэн арҕаа эҥээр улуустарын баайдарын халаталыыр.

1843 сыл алтынньытыгар Байаас Никифоров кэргэнэ Матырыаналыын кыстыыр ииннэригэр бүгэн олордохторуна, Шахурдин урядник биэс уонча киһилээх бөлөҕө тутан остуруокка киллэрэр. 1847 сылга диэри силиэстийэ ыытыллар.

1847 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр уокурук суута уон сылга илиилэриттэн истиэнэҕэ сыабынан хараҕалыырга дьүүллүүр. 1857 сыл атырдьах ыйыгар уут уурааҕа толоруллар болдьоҕо кэлэр да, босхолооботтор. 1859 сыл кулун тутар 13 күнүгэр сыабыттан босхолоон, Бүлүү уокуругун Марха улууһун I Бордоҥ нэһилиэгэр үйэтин устата көскө ыытар туһунан Илин-Сибиир Кылаабынай управляющайын дьаһала тахсар. Ол күн сыабыттан босхолоон, пересыльнай хаайыыга көһөрүллэр.

1859 сыл муус устар 13 күнүгэр куорат суолун оҥоһуутугар үлэлэтэллэр.

1859 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр күһэлэҥ көскө олорор сиригэр Марха улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр (билигин Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэ) хандалылаах хомбуойдаммыт.

1870 сыл сэтинньи 12 күнүгэр (уруккунан 6 күнүгэр) көскө олорон 65 сааһыгар өлбүтүн туһунан аҕабыыт Попов Михаил миэтирикэҕэ бэлиэтээбит^[2]. 1928 сыллаахха Манчаары ииттэ ылбыт уола Савва Егоров (Бадьыай) өссө тыыннаах эбит, кини оччолорго 70-ча саастаах этэ^[3].

Манчаары тыыннааҕар баар ойуулара хаалбатахтар. М. М. Герасимов үөрэнээччитэ сэбиэскэй антрополог уонна скульптор Галина Лебединская Герасимов төбө уҥуоҕуттан сирэйи реконструкциялыыр ньыматынан оҥорбут Манчаары скульптурнай мэтириэтэ баар.

Манчаары ырыаларын эрдэтээҥи суруллуулара 1920—30-с сылларга оҥоһуллубуттара. Ол иннинэ саха норуодунай ырыаһыттарыттан тылынан бэриллэрэ. Барыта 30-тан тахса ырыа биллэр, сүрүн тиэмэтэ — Ийэ дойдуга таптал, дьоллоох олоххо эрэнии уонна социальнай кырдьык суоҕун утары бырачыас. Эспиэрдэр бэлиэтииллэринэн, «Манчаары ырыалара баай анафоралаах, аллитерациялаах, бигэ эпитеттээх, сиһилии тэҥнэбиллээх, синтаксическай параллелизмнаах үгэс буолбут саха норуотун поэзиятын көрүҥүнэн айыллыбыттар»^[4].

Манчаары олоҥхону толорор эбит диэн информация баар, ол аата олоҥхоһут дуу, сэһэнньит дуу этэ диэн. Дьон кэпсииринэн, Василий Фёдоров маннык олоҥхолору толорор эбитэ үһү: «Күн Эрили», «Улдьаа Боотур», «Кыыс Дьурайа Куо», «Бэриэт Бэргэн», «Оҕo Ньургун», «Алаатыыр Ала Туйгун»^[4].

Манчаара ырыаларын саамай эрдэтээҥи суруллуулара 1920-30-с сылларга оҥоһуллубута. Ол иннинэ кини ырыаларын саха норуодунай ырыаһыттара уостан-уоска биэрэр этилэр. Барыта кини айбыт 30-тан тахса ырыата биллэр, ырыаларын сүрүн тиэмэтэ — Ийэ дойдуга таптал, дьоллоох олоххо эрэл уонна социальнай сөбө суоҕун утары протест.

XIX үйэҕэ икки нуучча бэйиэттэрэ — Матвей Александров уонна Николай Борисовскай Манчаары туһунан поэмалары суруйбуттара. Матвей Александров Манчаары хамсааһынын үгэнигэр Саха уобалаһын стряпчайынан (прокурорунан) үлэлии сылдьыбыт эбит. Маны таһынан ол туоһутунан, сыылынай суруйааччы Владимир Короленко, айар тыл аҕата Өксөкүлээх Өлөксөй, саха үөрэхтээҕэ, бэйиэт Николай Тимофеев-Терешкин саҕаттан үгүс фольклорист, кыраайы үөрэтээччи Манчаары туһунан хомуйбут тыһыынчанан үһүйээннэрэ, норуот ырыалара буолаллар^[5].

Саха маҥнайгы дырааматынан биллэр «Манчаары түөкүн» диэн айымньытын оччотооҕу саха омук үөрэхтээхтэрин Баһылай Никифоров-Күлүмнүүр 1907 сыллаахха сыанаҕа туруорбута. Уос номоҕо этэринэн Күлүмнүүр бу айымньытын Манчаары сыппыт хаайыытыгар сытан 1905 сыллаахха саҕалаабыт.

1920 сыллаахха Алампа «Манчаары» диэн пьесатын туруорбута.

Саха норуодунай суруйааччыта Софрон Петрович Данилов «Манчаары» диэн кылгас кэпсээннэртэн турар суруйбута.

Саха норуодунай бэйиэтэ Иван Михайлович Гоголев «Манчаары» диэн арамааны суруйбута.

Саха академическай тыйаатырыгар Айсен Дойду сценарийынан Сергей Потапов «Мэҥэ халлаан оҕото», Баһылай Күлүмнүүр суруйуутунан Руслан Тараховскай «Манчаары» пьесалара турбуттара.

Билим өттүттэн бастакынан чинчийбит киһинэн устуоруйа билимин хандьыдаата Ольга Ионова буолар. Кини 1946 сыллаахха «Манчаары Баһылай» диэн үлэтэ, сахалыы, туспа кинигэнэн тахсыбыта^[6].

Иккис билим таһымнаах сыанабылы Георгий Башарин «История аграрных отношений» диэн бөдөҥ үлэтигэр биэрбитэ. Өскөтүн Ионова Манчаары хамсааһына баайдары эрэ утары этэ диэбит буоллаҕына, Башарин нуучча администрациятын уонна олохтоох баайдар батталлара этэ диэн быһаарар^[7].

1990-с сыллар кэннилэриттэн сэбиэскэй былаас сылларыгар аата улаханнык ааттаммыт Манчаары Баһылайга сыһыан уларыйбыта. Биир өттүнэн көрүү кылаассабай охсуһуу кыараҕас көрүүтүттэн быдан кэҥээбитэ, иккис өттүнэн буруйу оҥорбут талабырдьыт курдук көрдөрүү, аанньа ахсарбат чычаас суруйуулар тахсар кыахтаммыттара. Суруйааччы Николай Борисов-Уус «Манчаары Баһылай — юрист көрүүтүнэн: докумуоҥҥа олоҕурбут сэһэн» диэн кинигэтэ 2012 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыта. Юрист үлэтигэр Манчаары дьыалатын сокуон хараҕынан сыаналыырга холоммута.

Манчаары аата элбэх саха уус-уран айымньыларыгар ахтыллыбыта: М. А. Александров, Н. Ф. Борисовскай хоһоонноругар, В. Г. Короленко, А. Е. Кулаковскай номохторугар, В. В. Никифоров, А. И. Софронов драмаларыгар, Софр. П. Данилов кини туһунан айымньыларыгар^[4].

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ Манчаарыга сыһыаннаах бэчээттэммит айымньылар маннык испииһэктэрин таһаарар^[4]:

• Манчаары Баhылай. Ырыалар-тойуктар (Песни-импровизации). — Якутск, 1994;
• Манчаары норуот номоҕор. — Якутскай, 1972;
• Сказы о Манчары. — Якутск, 1993;
• Манчаары Баһылай. — Якутск, 1946;
• Ионова О. В. Василий Манчары. — Якутск, 1946;
• Башарин Г. П. Аграрные отношения в Якутии (60-е годы XVII I — середина XIX в.). — М., 1956;
• Эргис Г. У. Очерки по якутскому фольклору. — М., 1974;
• Сафронов Ф. Г. Василий Манчары. — Якутск, 1991;
• А. Гаврильева — полнометражный художественный фильм «Манчаары-Василий» − 2004—2007 гг Якутия.

Федоровтар дьиэлэрин баҕаналара, сэргэ уонна күннээҕи олох мала күн бүгүҥҥэ диэри бааллар^[8].

• 1921 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Манчаары аатынан култуурунай-сырдатар уопсастыба тэриллэр.
• 1921 сыл ахсынньы 28 күнүгэр «Манчаары» хаһыат тахсар^[9].
• 1974 сылга антрополог-скульптор Г. В. Лебединская Манчаары скульптурнай мэтириэтин оҥорбута^[10].
• 1979 сыл от ыйыгар Манчаары уҥуоҕар монументальнай өйдөбүнньүк туруоруллар^[10].
• Р. Г. Васильев аатын сүгэр Мэҥэ Хаҥалас кыраайы үөрэтэр түмэлигэр Манчаарыга аналлаах экспозиция баар.
• 1968 сыллаахтан Манчаары бирииһигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи успуорт оонньуулар ыытыллаллар^[11].

Сэбиэскэй историография Манчаарыны кылаас охсуһааччытын, «баайдары куттуур суостаах киһи уонна дьадаҥылары көмүскээччи» быһыытынан эрэ көрдөрөр этэ^[12].

• Пестерев В. И. История Якутии в лицах. — Якутск: Бичик, 2001. — С. 62—66. — 464 с. — ISBN 5-7696-1606-7
• Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата (1805—1870) : библиогр. ыйынньык / Майа киин б-ката; хомуйан оҥордулар : Л. В. Иванова, К. Н. Попова, О. К. Шарина. — Дьокуускай : Кудук, 2000. — 55 с.(сах.)
• Василий Федоров-Манчаары // Писатели Земли Олонхо : биобиблиогр. справ. — Якутск, 2000. — С. 118—119.
• Манчары Василий Федоров // Энциклопедия Якутии. Т. 1. — М., 2000. — С. 351.
• Попов, Г. 195 лет со дня рождения В. Федорова-Манчаары // Якутия-2000 : календарь знаменат. и памят. дат. — Якутск, 2000. — С. 72—76.