Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ионова Ольга Всеволодовна

О́льга Все́володовна Ио́нова (1911 сыл сэтинньи 7 күнэ, Киев — 1962 сыл алтынньы 25 күнэ) — сэбиэскэй учуонай, саха дьахталларыттан бастакы учуонай-устуорук, устуоруйа билимин хандьыдаата (1938).

Олоҕун олуктара

1911 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр Киевкэ этнограф, политсыылынай Ионов Всеволод Михайлович уонна олоҥхоһут, ырыаһыт Андросова-Ионова Мария Николаевна дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ[1].

1930 сыллаахха Ленинградка орто оскуоланы бүтэрбитэ. 1930—1933 сс. Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай устуоруйа уонна лингвистика институтун түмэл уонна кыраайы үөрэтэр салаатыгар үөрэнэн, этнограф идэтин ылбыта. 1933—1934 сс. Ленинградка антропология уонна этнография Түмэлигэр билим алын үлэһитинэн үлэлээбитэ.

1934 сыл алтынньытыттан 1937 сыл балаҕан ыйыгар диэри Москваҕа аспирантураҕа үөрэммитэ. 1938 сыллаахха «Сахалар XVII үйэҕэ көҥүл иһин охсуһуулара» («Борьба якутского народа за независимость в XVII веке») диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ[2][3]. 1937—1941 сс. Москваҕа ССРС норуоттарын түмэлин хоту дойду салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр, 1942—1943 сс., Кыргызстан Ош куоратыгар эвакуацияламмыт Ростовтааҕы судаарыстыбаннай университекка ССРС устуоруйатын хаапыдыратын доценынан үлэлээбитэ[1]. 1943—1946 сс. ССРС БА Этнография институтун докторантуратыгар үөрэммитэ. «Саха матырыйаалынай култуурата» («Материальная культура якутов») диэн дуоктар диссертациятын суруйбута. 1945 сыл кулун тутар ыйыгар Манчаары Баһылай уҥуоҕун хаһыытынан дьарыктаммыт археология-этнография эспэдииссийэтин салайбыта[3].

1947 сыллаахха Саха сиригэр ССРС БА баазата аһыллыбытынан Дьокуускайга көһөн кэлбитэ. 1947—1950 сс. Саха АССР Тыл, литература уонна устуоруйа үөрэтэр-чинчийэр институтун устуоруйа салаатын сэбиэдиссэйинэн, оттон 1950—1954 сылларга — билим үрдүкү үлэһитинэн үлэлээбитэ. 1950-с сыллар ортолоругар Иркутскайдааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл рукописнай отделыттан XX үйэ саҕаланыытыгар суруллубут Дьокуускай туһунан устуоруйаҕа сыаналаах суруктары булбута[4].

1954 сыл бүтүүтэ доруобуйатын туругунан Москваҕа көһөн, РСФСР Култууратын министиэристибэтин Түмэли үөрэтэр-чинчийэр институтугар билим үрдүкү үлэһитин дуоһунаһыгар олоҕун тиһэх күнүгэр диэри үлэлээбитэ.

1962 сыл алтынньы 25 күнүгэр өлбүтэ[1].

Чинчийэр үлэтэ

Ольга Всеволодовна Ионова сүрүннээн өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха олоҕун-дьаһаҕын, матырыйаалынай култууратын (дьиэ-уот, иһит-хомуос, туттар тэрил) дириҥник үөрэппитэ-чинчийбитэ. Кини билим эйгэтигэр норуот дьоруойа Манчаары Баһылай олоҕун бастакынан чинчийбит учуонай быһыытынан биллэр.

«История Якутской АССР» диэн үс туомнаах үлэ иккис туомун (Якутия от 1830-х годов до 1917 года, Москва, 1957) 1, 2, 4-6 бастарыгар сүрүн ааптардартан биирдэстэрэ буолбута[1]. Уопсайа 30-ча билим үлэтин бэчээттэппитэ.

Уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй үлэтэ

Чинчийэр үлэтин таһынан, уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй үлэнэн дьарыктаммыта:

  • 1947—1953 сылларга — Дьокуускай куораттааҕы Сэбиэтин (2-с уонна 3-с ыҥырыылар) дьокутаата;
  • 1951 сыллаахха — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллыбыта. Үрдүкү Сэбиэт Президиумун чилиэнэ уонна бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта этэ[1][5].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941—1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл[1].
  • Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуоттаах грамотата[1].
  • РСФСР Култууратын министиэристибэтин Бочуоттаах грамотата[1].

Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

  • Ийэтэ — Андросова-Ионова Мария Николаевна (1864—1941), олоҥхоһут, ырыаһыт.
  • Аҕата — Ионов Всеволод Михайлович (1851—1922), политсыльнай, этнограф.
  • Эдьиийэ — Людмила, Сталин репрессиятыгар түбэһэн 1937 сыллаахха «Сэбиэскэй былаас утары бастаанньа бэлэмнээһиҥҥэ» кыттыбыт диэн сымыйанан буруйданан суорума суолламмыта. 1957 сыллаахха үтүө аата төннүбүтэ.

Сүрүн үлэлэрэ

  • «Из истории якутского народа (первая половина XVII в.)» (1945)
  • «Василий Манчаары» (1946)
  • «Якутскай куорат» (1950)
  • «Жилые и хозяйственные постройки якутов» (1952)
  • «История Якутской АССР». 2-с туома (1957, соавтор).

Аатын үйэтитии

  • 1976 сыллаахха Яна Турзова (Турза) Германия Штуттгарт куоратыгар баар Линден түмэлигэр харалла сытар саха экспонаттарыгар олоҕуран «Сахалар матырыйаалынай культуралара» («Die materielle Kultur der Jakuten») диэн билим диссертациятын суруйарыгар Ольга Всеволодовна Ионова үлэлэрин киэҥник туһаммыта.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Ольга Всеволодовна Ионова (некролог) (рус.). eo.iea.ras.ru. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2026.
  2. ↑ Что произошло 2 ноября в истории Якутии? (рус.). yakutia-daily.ru. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 История развития семьи в Якутии (к 100-летию образования ЯАССР) (рус.) (PDF). archivesakha.ru. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2026.
  4. ↑ Письма из прошлого-2: Что выращивали в дореволюционном Якутске (рус.). exo-ykt.ru. Сигэнии күнэ: 29 От ыйын 2026.
  5. ↑ Саха сирин энциклопедическэй тылдьыта, СӨ Билимин акадьыамыйата, ISBN 978-5-02-038710-0, 2018, Новосибирскэй, Наука, С. 520, 169 с.

Литература

  • Бахрушин С. О брошюре О. В. Ионовой «Василий Манчары» // «Социалистическая Якутия» — 1947, 22 февраля.
  • Бахрушин С. Рецензия на книгу О. В. Ионовой «Из истории якутского народа (первая половина XVII в», Якутск, 1945 // «Социалистическая Якутия» — 1947, 15 ноября.
  • Сафронов Ф. Г. Она была первая // «Социалистическая Якутия» — 1967, 19 сентября; «Кыым» — 1967, атырдьах ыйын 27 к.
  • Советские историки-якутоведы: Библиографический указатель. — Якутск, 1973. — С. 31—33.
  • Андросов Н. Дьахталлартан бастакы учуонай // «Кыым» — 1981, сэтинньи 1 к.
  • М. Н. Андросова-Ионова. Олонхо, песни, этнографические заметки, статьи / Сост. Е. И. Коркина. — Якутск, 1998.
  • Бухерт В. Г. «Привет Вам из холодной Якутии»: [Письма О. В. Ионовой к С. В. Бахрушину. 1944—1948 гг.] // Якутский архив. — 2015. — № 2 (48). — С. 93-101.

Категориялар