Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ионов Всеволод Михайлович

Всеволод Михайлович Ионов (1851 сыл олунньу 11 күнэ, Астархаан — 1922 сыл олунньу 2 күнэ, Буча, Киев күбүөрүнэ[d]) — Ыраахтааҕылаах Арассыыйа кэминээҕи бэлитиичэскэй сыылынай, норуодунньук-революционер; Саха сиригэр көскө олорбут этнограф, фольклорист, тюрколог, саха тылын чинчийээччи, педагог[1].

Олоҕун олуктара

1851 сыллаахха олунньу 11 күнүгэр Астрахань куоракка дворяннар (сорох дааннайынан почтмейстер) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт[2][3]. Царицыно гимназиятын бүтэрэн баран, Санкт-Петербургдааҕы технологическай институкка үөрэххэ киирбит. 1875 сыллаахха оробуочайдарга өрөбөлүүссүйэ пропагандатын ыыппытын иһин үөрэҕиттэн уһуллубут.

1876 сыллаахха Москваҕа тутуллан, 1877 сыллаахха суутунан бырааба барыта быһыллан, 5 сылга хаатырга үлэтигэр ыытыллыбыт. Хаатырганы Новобелгородскай централга, онтон Нерчинскэйгэ (Кара өрүскэ) ааспыт[3].

1883 сыллаахха бэс ыйын 14 күнүгэр хаатырга кэнниттэн Саха уобалаһыгар көскө кэлбит. Бастаан Баайаҕантай улууһугар 6 сыл, онтон Боотур Уус улууһугар олорбут. 1899 сыллаахха көҥүл ылан Дьокуускайга көспүт[1][4]. Көскө олорон Н. А. Виташевскайы, Э. К. Пекарскайы, С. В. Ястремскайы уонна да атын саха тылын уонна култууратын чинчийэр дьону кытта ыкса билсибит[2].

1910 сыллаахха доруобуйатынан сибээстээн дьиэ кэргэнин кытта Киевка көһөргө көҥүллэппит. Ол сыл Билим Академиятын ыҥырыытынан Санкт-Петербурга «учуонай-корректор» быһыытынан үлэлии барбыт, онно Э. К. Пекарскай «Образцы народной литературы якутов» диэн үлэтин таһаарыыга кыттыбыт. 1917 сыллаахха Киевка төннүбүт[2][1].

Украинаҕа, Киев таһынааҕы Буча ыстаансыйаҕа, 1922 сыл олунньу 2 күнүгэр өлбүт[3].

Үлэтэ

Педагог быһыытынан

В. М. Ионов Саха сиригэр 28 сыл олорбутуттан 16-тын педагогикаҕа анаабыт. 1893 сыллаахха Боотур Уус улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгэр чааһынай оскуола арыйбыт. Онно оҕолору нуучча тылыгар, ахсааҥҥа, Арассыыйа устуоруйатыгар уонна географиятыгар үөрэтэрэ. Оскуола 6 сыл үлэлээбитэ, бу кэмҥэ 20-чэ үөрэнээччи бүтэрбитэ. 1901–1910 сылларга Дьокуускайга И. Н. Эверстов чааһынай оскуолатыгар учууталлаабыта. Саха интэлигиэнсийэтин үгүс өттө оҕолорун реальнай училищаҕа уонна дьахтар гимназиятыгар бэлэмниир сыалтан бу «Ионов оскуолатыгар» үөрэттэрэрэ[4][5].

Бэйэтэ оҥорбут сахалыы букубаарын туһанан үөрэтэрэ. Бу букубаара С. А. Новгородов уонна Н. Е. Афанасьев үлэлэригэр эбиллэн, 1917 сыллаахха бастакы сахалыы букубаар быһыытынан бэчээттэммитэ[6].

Чинчийэр үлэтэ

Ионов көскө олорон саха тылын, фольклорун уонна сиэрин-туомун дириҥник үөрэппитэ:

  • Сибиряков эспэдииссийэтин (1894–1896) кыттыылааҕа[2];
  • 1903 сыллаахха Айаан-Ньылхан эспэдииссийэтигэр кыттан Майда эбэҥкилэрин олохторун-дьаһахтарын чинчийбитэ[1];
  • Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьытын» оҥоруутугар сүҥкэн кылааты киллэрбитэ. Кини этиитинэн тылдьыт транскрипциятын олоҕор академик О. Н. Бётлингк алпаабыта ылыллыбыта[7];
  • «Живая старина» уонна «Сибирские вопросы» сурунааллары кытта үлэлэспитэ[1].

Суруналыыс быһыытынан

1908–1910 сыллардаахха «Якутский край», «Якутская жизнь» уонна «Якутская мысль» хаһыаттар эрэдээктэрдэринэн үлэлээбитэ[5].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Айылҕаны, антропологияны уонна этнографияны таптааччылар импэрээтэрдээҕи уопсастыбаларын чилиэнэ (1911)[1];
  • Нуучча географияҕа уопсастыбатын чилиэнэ (1911)[1];
  • Нуучча географияҕа уопсастыбатын Илин Сибиирдээҕи салаатын кыра көмүс мэтээлэ (1914) — Сибиряков эспэдииссийэтигэр үлэлэрин иһин уонна сахалар христианство иннинээҕи итэҕэллэрин туһунан үлэлэрин иһин[2].

Дьиэ кэргэнэ

  • Кэргэнэ — Ионова-Андросова Мария Николаевна (1864–1941), олоҥхоһут, саха фольклорун чинчийээччи. 1893 сыллаахха кэргэннии буолбуттар[4].
  • Кыыһа — Ионова Ольга Всеволодовна (1911–1962), сахаттан бастакы устуорук учуонай дьахтар, XVII үйэ устуоруйатыгар уонна сахалар матырыйаалынай култуураларыгар анаммыт билим үлэлэрин ааптардара[8].

Аатын үйэтитии

  • В. М. Ионов оскуола-дьиэтэ 1978–1979 сыллардаахха сөргүтүллүбүтэ уонна Таатта улууһун Черкөөхтөөҕү «Якутская политическая ссылка» өйдөбүнньүк түмэлэ буолбута. Дьиэҕэ «Бу балаҕаҥҥа көскө сылдьар норуодунньук, этнограф, лингвист Всеволод Михайлович Ионов (1851-1922) оскуола арыйан үлэлэппитэ» диэн суруктаах өйдөбүнньүк дуоска туруоруллубута[4].

Сүрүн үлэлэрэ

  • К вопросу о скотоводстве у якутов Якутского округа // Памятная книжка Якутской области на 1896 г. Якутск, 1896. Вып. 1. С. 1-60.
  • Поездка к майинским тунгусам // Известия ОАИЭ при Казанском университете. 1904. Т. 20. Вып. 4-5. С. 159-174.
  • По поводу допущенного в «Словаре якутского языка» отступления от правописания акад. Бётлингка // Пекарский Э.К. Якутский словарь. СПб., 1907. Вып. 1.
  • Орел по воззрениям якутов // Сборник МАЭ. 1913. Т. 1. Вып. 16. С. 1-28.
  • Медведь по воззрениям якутов // Живая старина. 1915. Прил. 3. С. 51-58.
  • Дух-хозяин леса у якутов // Сборник МАЭ. 1916. Т. 4. Вып. 1. С. 1-43.
  • Якутский букварь, составленный В.М. Ионовым. Якутск, 1917.
  • К вопросу об изучении дохристианских верований якутов // Сборник МАЭ. 1918. Т. 5. Вып. 1. С. 155-164.

Кини туһунан

  • Убрятова Е.И. Очерк истории изучения якутского язы­ка. — Якутск, 1945.
  • Ионов В.М. // Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов: Дооктябрьский период. — М., 1989. — С. 105–107.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ионов Всеволод Михайлович (рус.). relstud-hist.spbu.ru. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Ионов Всеволод Михайлович (рус.). ethnographica.kunstkamera.ru. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Ионов Всеволод Михайлович (рус.). Энциклопедия Забайкалья. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Об улусной школе политссыльного Ионова (ко Дню якутского языка и письменности) (рус.). Якутский музей им. Ем. Ярославского. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 Старый Якутск: Модерновый банк, купцы и женская гимназия — достопримечательности 40-го квартала (рус.). 1sn.ru. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  6. ↑ В.М. Ионов, как учитель и воспитатель, оставил светлые воспоминания (к 130-летию Улусной школы В.М. Ионова) (рус.). Якутский музей им. Ем. Ярославского. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  7. ↑ Ионов Всеволод Михайлович — этнограф и фольклорист, якутовед (рус.). Таатта үөһээ куораттааҕы модель библиотеката. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  8. ↑ К 175-летию Всеволода Ионова (рус.). Якутский музей им. Ем. Ярославского. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.

Категориялар