Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларытИһитиннэрии
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Бояров Алексей Федотович

Алексей Федотович Бояров (1896 олунньу 23, Игидэй нэһилиэгэ, Саха уобалаһа — 1942 алтынньы 20, Эһэ Хайа, Саха АССР) — сэбиэскэй уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Саха АССР бастакы үөрэҕириигэ уонна доруобуйа харыстабылыгар норуодунай хамыһаара.

Олоҕун олуктара

1897 сыл олунньу 23 күнүгэр Таатта улууһун I Игидэй нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1915—1916 сылларга Дьокуускай куоракка икки кылаастаах оскуолаҕа үөрэммитэ, ону бүтэрэн баран Иркутскай семинариятыгар киирбитэ.

1919 сыллаахха Саха сиригэр төннөн кэлэн баран, булт-ас хаһаайыстыбатын үөрэтэр эспэдииссийэҕэ тылбаасчытынан анаммыта. Бу айан кэмигэр көс эбээннэр ортолоругар сырдатар үлэни ыыппыта, начаалынай оскуолаҕа учууталлаабыта, улахан дьону ааҕарга-суруйарга үөрэтэр оскуоланы аспыта[1].

Эһиилигэр Уус-Маайатааҕы волревком бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. РКП(б) Губбюротун партинструкторынан буолан, нэһилиэнньэ ортотугар киэҥ агитациялыыр үлэни ыыппыта.

1921 сыллаахха Боотур Уус уонна Таатта улуустарын 13 нэһилиэгэр мунньахтары уонна миитиннэри тэрийиигэ кыттыбыта, манна кини дакылааттарынан тахсан бэлитиичэскэй агитацияны ыыппыта[2].

Арассыыйаҕа Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. 1921 сыл алтынньыттан ахсынньыга диэри Чурапчытааҕы кыһыл дружинаҕа сулууспалаабыта, оттон 1922 сыл олунньуттан ахсынньыга диэри ЧОН батальонугар (туспа анал сорудах чаастара) сылдьыбыта[3]. Егоров-Чащин хамандьыырдаах Амматааҕы эспэдииссийэ штабыттан сылдьар үлэһит быһыытынан 1922 сыл ыам ыйыгар төгүрүллүбүт Амма гарнизонун босхолооһуҥҥа уонна кинилэри Дьокуускайга эвакуациялааһыҥҥа кыттыбыта[1].

Үөрэҕирии наркомата

1922—1924 сс. Саха АССР үөрэҕин наркоматын политпросветын сэбиэдиссэйинэн, Өлүөхүмэтээҕи окружной исполком бэрэссэдээтэлинэн, ЯЦИК уонна Наркомпромторк ревизиялыыр хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ[4]. Национальнай интеллигенция бастыҥын түмэр «Саха омук» култуура-сырдатар уопсастыба бырабылыанньатыгар киирэ сылдьыбыта[5].

undefined

1924 сыл муус устар ыйыгар солбуйааччынан, салгыы — үөрэх наркомунан анаммыта, оттон ахсынньы 23 күнүгэр ЯЦИК сессиятыгар — үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын наркомунан анаммыта[6]. Кини өрөспүүбүлүкэҕэ култуурунай-сырдатар үлэни тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ этэ, маҥнайгы ааҕар балаҕаннары, норуот дьиэлэрин, кулууптары, ликпууннары арыйыыны көҕүлээбитэ. Кини өҥөтүнэн Саха сирин элбэх хотугу оройуоннарыгар оскуолалар арыллыбыттара. «Саха сирин нэһилиэнньэтин олоҕун-дьаһаҕын тупсарыы», «Саха сирин хотугу уокуруктара», «Үөрэҕэ суохтарга ааҕар кинигэ» уонна да атын брошюралар ааптардара, ону таһынан элбэх ыстатыйалары суруйбута.

1924 сыл бэс ыйыгар сахалыы тылынан уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй уонна уус-уран литератураны таһаарарга, нуучча классиктарын айымньыларын тылбаастыырга мэтиэдикэ босуобуйаларын оҥорор сыаллаах Литература-тылбаас хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Бу дуоһунаска кини национальнай литература сайдыытыгар улахан кылааты киллэрбитэ: А. С. Пушкин «Капитан кыыһын», М. Горькай «Ийэ» арамааныттан фрагменнары сахалыы тылбаастаабыта. Ону таһынан П. Н. Черных-Якутскайдыын П. А. Ойуунускай «Кыһыл ойуун» поэматын нууччалыы тылбаастаабыттара, бу култууралар хардарыта байытыһыыларыгар көмөлөспүтэ.

1929 сыллаахха кинини «Чолбон» литература сурунаалын эрэдээксийэлиир кэллиэгийэтигэр киллэрбиттэрэ, манна кини уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй салааны салайбыта. П. А. Ойуунускай суоҕар эппиэттиир эрэдээктэр эбээһинэһин толороро[7].

1927—1929 сс. А. Ф. Бояров Москубаҕа Н. К. Крупская аатынан Коммунистическай иитии академиятын бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн НКЗ наркомун дуоһунаһыгар үлэтин салҕаабыта. 1930 сыллаахха Госплан култуура-социальнай секциятын сэбиэдиссэйинэн анаабыттара, икки сылынан — Алданнааҕы райисполком бэрэссэдээтэлинэн.

Хаайыыга угуллуута уонна өлүүтэ

1932—1935 сс. Саха Сирин Снабторгун салайбыта, ол эрэн судаарыстыба үбүн сиэһиҥҥэ буруйданан дуоһунаһыттан уһуллубута, тутуллубута уонна бириигэбэрдэммитэ.

1936—1938 сс. Саха Национальнай бибилэтиэкэтин учуонай сэкирэтээрин эбээһинэһин толорбута. 1938 сыл тохсунньу 17 күнүгэр НКВД-нан хаттаан тутуллубута уонна 1941 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр «антисэбиэскэй тэрилтэҕэ кыттыгастааҕын иһин» 8 сыл болдьоххо хаайыыга бириигэбэрдэммитэ[8][8].

«Эһэ-Хайа» Үөһээ Дьааҥы улууһун холуонньалаах үлэ лааҕырыгар 1942 сыл алтынньы 20 күнүгэр өлбүтэ[8].

1956 сыл от ыйын 10 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Суутун Президиума А. Ф. Бояровы «буруй састааба суоҕунан» толору реабилитациялаабыта.

Аатын үйэтитии

  • Таатта улууһун Дебдиргэ сэлиэнньэтигэр «Саха сирин биллиилээх судаарыстыбаннай диэйэтэлэ А. Ф. Бояров балаҕана» диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын утумун эбийиэгэ өйдөбүнньүк комплекс баар;
  • Алексей Федотович Бояров аата Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгин Норуот айымньытын дьиэтигэр (1970 с.) уонна уулуссатыгар иҥэриллибитэ[8].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Сегодня 125 лет со дня рождения первого наркома просвещения Якутской АССР Алексея Боярова — ЯСИА, Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА (23 Олунньу 2022). Сигэнии күнэ: 12 Кулун тутар 2026.
  2. ↑ Бояров Алексей Федотович. nlrs.ru. Сигэнии күнэ: 12 Кулун тутар 2026.
  3. ↑ Национальный архив РС(Я). Ф.П-4. Оп.3. Д.103. Л.1-1об.
  4. ↑ Там же.
  5. ↑ Национальный архив РС(Я). Ф.П-3. Оп.3. Д.536. Л.212.
  6. ↑ Национальный архив РС(Я). Ф.Р-50. Оп.1. Д.92. Л.1-1об.
  7. ↑ Национальный архив РС(Я). Ф.П-12. Оп.1. Д.1033. Л.1.
  8. ↑ 1 2 3 4 126-летие со дня рождения народного комиссара просвещения ЯАССР Боярова Алексея Федотовича — МКУК "Таттинская МЦБС"(биллибэт). taattalib.ru. Сигэнии күнэ: 12 Кулун тутар 2026.

Литература

  • Опарина Т. А. Бояров Алексей Федотович. — Историческая энциклопедия Сибири: в 3 т.. — Новосибирск: Историческое наследие Сибири, 2009. — Т. Т. 1: А—И.;
  • Опарина Т. А. Бояров Алексей Федотович. — Власть в Сибири XVI — начало XX века: межархивный справочник. — Новосибирск, 2002..

Категориялар