Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Черных-Якутскай Петр Никодимович

Пётр Никодимович Черных-Якутский (1882 сыл кулун тутар 26 күнэ, Иня[d], Уһук Илиҥҥи кыраай[d] — 1933 сыл ахсынньы 22 күнэ) — нуучча бэйиэтэ, прозаига уонна тылбаасчыта. 1928—1933 сылларга П. Черных-Якутскай диэн псевдонимынан суруйбута. Платон Алексеевич Ойуунускай «Кыһыл Ойуун» драматическай поэматын Алексей Федотович Бояровтыын нууччалыы тылбаастаабыттара[1].

Олоҕун олуктара

1882 сыл кулун тутар 26 күүгэр Лаамы байҕал (билиҥҥитэ Охуоскай муора) кытылыгар Иня диэн сэлиэнньэҕэ (билигин Хабаровскай кыраай сирэ-уота) төрөөбүтэ. Аҕата грузин, татаар уонна нуучча хааннааҕа, ийэтэ саха этэ[2]. 1894 сыллаахха ийэтин кытта Дьокуускайга көспүтэ[2]. Духуобунай семинарияҕа үөрэммитэ, ол эрээри ыалдьан бүтэрбэтэҕэ.

1899—1912 сылларга Саха уобалаһын духуобунай консисторатын канцеляриятыгар суруксуттаабыта. Саха тылын билэрэ[3].

1926—1933 сыллардаахха ыарытыйар буолан Москва таһыгар Загорскай диэн куоракка (билигин Сергиев Посад) эмтэнэр соруктаах олорбут.

1933 сыл ахсынньы 22 күнүгэр дойдутугар төннөн кэлэн баран өлбүтэ.

Айар үлэтэ

Бастакы айымньыта — «Под звуки непогоды» прозанан хоһооно — 1907 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр «Якутский край» хаһыакка Юрий Фиолетов диэн псевдонимынан бэчээттэммитэ[3]. 1909 сыллаахха «Тихие струны» диэн бастакы хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта[3].

Хоһоонноро 1914 сыллаахха «Ленская волна» сурунаалга бэчээттэммиттэрэ[3].

1921 сыллаахха Дьокуускайга олохтоох нуучча бэйиэттэрин «Огни Севера» диэн хомуурунньуктара тахсыбыт, онно кини аҕыс хоһооно киирбит[2].

1923 сылтан бэйиэт айар үлэтин П. Черных-Якутский диэн псевдонимынан илии баттыыр буолбут. Ол сыл «Таежные искорки» уонна «Таежные огоньки» диэн айымньыларын хомуурунньуктарга тахсбыттар[3].

1926—1933 сс. Загорскай куоракка олорон «Родная Якутия» диэн улахан поэманы суруйбут. Кириитиктэр билинэллэринэн кини нууччалыы суруйбут айар үлэтэ дьиҥ сахалыы тыыннаах.

Кэлиҥҥи сылларга прозанан дьарыктаммыта; «В тайге» диэн сэһэнэ бүтэриллибэккэ хаалбыт[3].

Тылбаасчыт быһыытынан

Алексей Федотович Бояровтыын Платон Алексеевич Ойуунускай «Кыһыл Ойуун» диэн драматическай поэматын нууччалыы тылбаастаабыттара[1]. Нууччалыы тылбаас туспа кинигэнэн 1930 сыллаахха Дьокуускайга бэчээттэммитэ[1].

1928 сыллаахха Москваҕа Петр Никодимович Черных-Якутский уонна Алексей Федотович Бояров Максим Горькайы кытта көрсүбүттэрэ; онно саха литературатын тылбааһын боппуруостарын ырыппыттара[4].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Кыһыл Ойуун (рус.). Дьокуускай куорат Вилюйдатааҕы киин бибилэтиэкэтин систиэмэтэ (6 Олунньу 2025). Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Что произошло 26 марта в истории Якутии (рус.). Yakutia-daily.ru (26 Кулун тутар 2025). Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026. Цитата сыыһата: Неверный тег <ref>: название «yd2025» определено несколько раз для различного содержимого
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 118 лет первым поэтическим строчкам мастера слова Петра Никодимовича Черных (рус.). Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ (31 Тохсунньу 2025). Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026. Цитата сыыһата: Неверный тег <ref>: название «nlrs2025» определено несколько раз для различного содержимого
  4. ↑ Платон Ойунский и новая культура (рус.). Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ (1 Олунньу 2004). Сигэнии күнэ: 12 Атырдьах ыйын 2026.

Литература

  • Тарский Г. С. П. Черных-Якутский : очерк жизни и творчества. — Якутск: Саха сиринээҕи кинигэ кыһата, 1964. — 64 с.
  • П. Н. Черных-Якутский : литература ыйынньыга / А. С. Пушкин аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ; хомуйан оҥордулар Г. С. Тарский, Г. П. Тихонов; эппиэттиир эрэдээктэр И. И. Барашков. — Якутск: Саха сиринээҕи кинигэ кыһата, 1953. — 26 с. — (Саха суруйааччылара).
  • Руфова Е. С., Охлопкова Е. Е. Гражданские мотивы в лирике П. Н. Черных-Якутского.
  • Руфова Е. С. Этническое своеобразие художественной детали в ранней прозе П. Н. Черных-Якутского.
  • Руфова Е. С. «Брату по лире»: черновики П. Н. Черных-Якутского в архивах Исторического музея Аляски.
  • Руфова Е. С. Любовная лирика в творчестве П. Черных-Якутского: на примере рукописного сборника «Кровью сердца своего».
  • Руфова Е. С. Русскоязычная литература Якутии начала XX века: жанрово-тематическая типология поэтических произведений П. Н. Черных-Якутского.

Сигэлэр

Категориялар