Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Барахов Исидор Никифорович

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии

Исидор Никифорович Барахов (Иванов) (1898 сыл тохсунньу 31 күнэ [олунньу 12 күнэ] , Харбалаах нэһилиэгэ, Саха уобалаһа — 1938 сыл балаҕан ыйын 15 күнэ, Коммунарка[d]) — сэбиэскэй судаарыстыбаннай, политическай уонна уопсастыбаннай диэйэтэл.

1922 сыллаахха М. К. Аммосовтыын уонна П. А. Ойуунускайдыын Саха сиригэр Сэбиэскэй былааһы, ону тэҥэ Саха сирин автономиятын төрүттэспит[1][2]. Саха АССӨ наркомун Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (1922—1924), ББСКБ (нууч. ВКП (б)) Саха уобаластааҕы кэмитиэтин сэкиритээрэ (1926—1928)[3].

Олоҕун олуктара

1898 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр (урукку ааҕыынан тохсунньу 31 күнүгэр) Үөһээ Бүлүү улууһун Харбалаах нэһилиэгэр сүөһү иитиитинэн дьарыктанар сэниэ ыалга төрөөбүтэ[4].

Бастаан Куорамыкыга В. Г. Монастырев учууталга, онтон 1910—1914 сыллардаахха Бүлүүтээҕи алын сүһүөх училищетыгар үөрэммитэ (үөрэнэ сырыттаҕына, училище 1913 сыллаахха үрдүкү училище диэн ыстаатыстаммыта). Кинини кытта биир кэмҥэ Степан Аржаков, Степан Гоголев, Николай Бубякин, Дора Жиркова, Муся Потапова уо. д. а. үөрэммиттэрэ. Училище дириэктэринэн Иван Васильевич Попов, оттон 1912 сыллаахтан математика уонна физика учууталынан А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй үлэлээбитэ. П. Х. Староватов, Марк Жирков учууталлыыллара. 1912 сыллаахха кылгас кэмҥэ нуучча тылын Сэмэн Новгородов үөрэтэ сылдьыбыта[1].

1914—1915 сыллардаахха, үөрэҕин бүтэрэн баран, атыыһыт Н. А. Расторгуевка, Үөһээ Бүлүү быраабатыгар, земскэй сэтээтэл Г. Ф. Корякиҥҥа суруксутунан үлэлээбитэ.

1915 сыл күһүнүгэр Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ, онно Максим Аммосовы, Степан Аржаковы, Платон Слепцовы (Ойуунускайы) кытта биир кэмҥэ үөрэммитэ. Литература куруһуогар дьарыктаммыта. 1917 сыллаахха С. М. Аржаковтыын Бүлүү түмсүүтүн тэрийбиттэрэ. Сыылынай революционер Е. М. Ярославскай куруһуогар дьарыктаммыта (ол эрэн сорох чинчийээччилэр маны утараллар). Ол сыл Арассыыйа социал-демократ оробуочай баартыйатын (нууч.) (сах. (РСДРП) Саха сиринээҕи холбоһуктаах тэрилтэтин революционнай салаатын чилиэнэ буолбута[1][2].

Семинарияны бүтэрэн баран, 1918 сыл от ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри Бүлүү уокуругар сэбиэскэй былааһы тэрийэр губревком боломуочунайынан үлэлээбитэ[4].

Ол сыл алтынньытыгар хаайыыга түбэспитэ уонна 1920 сыл муус устар ыйыгар диэри Иркутскай уобаласка сыылкаҕа ыытыллан, Китойскай буолас Ясачная дэриэбинэтигэр учууталынан үлэлээбитэ.

1920 сыл бэс ыйыттан БАКБ (нууч. РКП(б)) Саха сиринээҕи күбүөрүнэ бюротун сэкирэтээрэ буолбута. Ол сыл ахсынньытыттан 1921 сыл бэс ыйыгар диэри III Сибиирдээҕи баартыйа кэнпириэнсийэтигэр уонна Москваҕа БАКБ X сийиэһин үлэтигэр Саха сириттэн куоластыыр бырааптаах соҕотох дэлэгээт быһыытынан кыттыбыта. Онно киин хонтуруоллуур хамыыһыйа дакылаатын, идэтийбит сойуустар үлэлэрин, разверстканы продналогунан уларытыыны, омуктар ыккардыларынааҕы сыһыаны, баартыйа сомоҕо буолуутун, анархо-синдикалисткай халыйыы туһунан боппуруостары дьүүллээбитэ. Бу сийиэскэ Владимир Ленин кыттыбыта.

1921—1924 сыллардаахха баартыйа губбюротун (нууч. Губернское бюро) сэкирэтээринэн, Саха АССӨ Наркомун сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн (1922—1924) үлэлээбитэ, партия X, XII, XV сийиэстэрин дэлэгээтэ, ССӨС уонна Саха АССӨ Киин ситэриилээх кэмитиэттэрин (нууч. ЦИК) чилиэнэ этэ.

1924—1926 сыллардаахха Москваҕа үрдүкү баартыйа куурустарыгар үөрэммитэ[5].

1926 сыл бэс ыйыттан — 1928 сыл кулун тутарыгар диэри ББСКБ Саха уобаластааҕы кэмитиэтин бастакы сэкиритээринэн үлэлээбитэ.

undefined

1928—1933 сыллардаахха Кыһыл профессура институтугар үөрэммитэ. Ону бүтэрэн баран, Киин кэмитиэт аппаратыгар тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар Илин Сибиир уонна Уһук Илин сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ[4].

1938 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Москваҕа «антисоветскай националистическай тэрилтэҕэ» кыттыбыт диэн буруйданан хаайыллыбыта. Ол сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр ССРС оһуобай боломуочуйалаах үрдүкү байыаннай суута дибиэрсийэҕэ, национализмҥа, үспүйүөннээһиҥҥэ, куорҕаллааһыҥҥа буруйдаан, ытарга уурбута. Бириигэбэр ол күн Коммунарка полигонугар толоруллубута[2][4].

Исидор Барахов аата 1956 сыллаахха алтынньы 31 күнүгэр чөлүгэр түһэриллибитэ[1][2].

Өҥөлөрө

Судаарыстыбыннай үлэҕэ

Саха АССӨ Совнаркомун бэрэссэдээтэлин (1922—1924) уонна ББСКБ Саха уобаластааҕы кэмитиэтин сэкирэтээрин (1926—1928) быһыытынан Саха сирин норуодунай хаһаайыстыбатын тэрийии үлэтинэн дьарыктаммыта, Саха сирин бордууксуйатын оҥорон таһаарыыны элбэтиигэ хаһаайыстыбаннай бэлиитикэ сүрүн хайысхаларын быһаарбыта[3][5], ону кытта:

  • Өрөспүүбүлүкэ сирин-уотун, кыраныыссаларын турууласпыта, ол түмүгэр Саха АССӨ састаабыгар бырамыысылыннаска суолталаах сирдэр киирбиттэрэ (Халыма, Уус Маайа, Витим, Өлүөхүмэ, Алдан)[2][3];
  • Бастакылар истэригэр Саха сиригэр тимир суол магистралын тутуу бопуруоһун туруорбута: Иркутскайтан Уус-Кукка диэри тимир суол салаатын, Дьокуускайтан Амурдааҕы тимир суол Рухолово (Большой Невер) ыстаансыйатыгар диэри массыына суолун бырайыактааһын уонна тутуу, Дьокуускай — Охотскай суолун чөлүгэр түһэрии[2];
  • Өлүөнэ өрүс пароходствотын тэрийиини туруорсубута[6].

Култуураҕа уонна үөрэхтээһиҥҥэ

  • Саха тылыгар судаарыстыбаннай тыл анал туругун иҥэриитин ситиһэргэ үгүс үлэни оҥорбута;
  • Саха тылынан тахсыбыт бастакы «Манчаары» (1921) хаһыат тэрийээччитэ уонна эрэдээктэрэ (хаһыат 1923 сыллаахха «Кыым» диэн ааттаммыта)[2];
  • 1923 сыллаахха кини өйөбүлүнэн Петроградка саха сириибэ кутуллубута, С. А. Новгородов «Сурук-бичик» букубаара уонна Саха сиригэр үөрэҕэ суох буолууну суох оҥорууга сүрүн оруолу оонньообут «Ааҕар кинигэ» бэчээттэммиттэрэ[2];
  • Лингвист С. А. Новгородов, суруйааччылар А. Е. Кулаковскай, А. И. Софронов, П. Черных-Якутскай, этнограф П. Слепцов үлэлэрэ бэчээттэнэн тахсалларын ситиспитэ[3][5];
  • 1926 сыллаахха А. И. Софронов-Алампаны уонна А. А. Иванов-Күндэни кытта Бакуга I Бүтүн Сойуустааҕы тюркологтар сийиэстэрин үлэтигэр кыттыбыта. Сийиэс түмүгүнэн «К вопросу о якутском алфавите» уонна «Итоги 1-го Всесоюзного Тюркологического съезда» диэн ыстатыйалары бэчээттэппитэ[5].

Билим үлэлэрэ

  • «К вопросу об автономии якутов»;
  • «Промышленность, пути сообщения и будущее якутской республики»;
  • «Состояние дела народного образования в Якутии»;
  • «Бюджет якута (по данным исследования хозяйства Борогонского улуса)»;
  • «К вопросу о якутском алфавите»;
  • «Сахатытыы уонна нуучча тыла»;
  • «Тыллар тэҥ бырааптаах буолуулара» уо.д. а[3].

Дьиэ кэргэнэ

  • Аҕата — Бараах уола Ньалбаахаан Микииппэр (Никифор Иванович Иванов);
  • Ийэтэ — Өлөөнө, Өргүөт нэһилиэгин Арбаҕастаах аҕатын ууһуттан төрүттээҕэ;
  • Кэргэнэ — Александра Андреевна Черепанова (1901 с. т.), Екатеринбургтан төрүттээх;
  • Ииппит уола — Ким Черепанов, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр өлбүт;
  • Уола Ярослав Исидорович Барахов (1929 с. төрүөх);
  • Сиэннэрэ:
    • Людмила Ярославовна Барахова — математик, программист;
    • Андрей Ярославович Барахов — билим үлэһитэ, Курчатов институтугар радиация куттала суох буолуутун испэсэлииһэ;
      • Хос сиэнэ — Ярослав Андреевич Барахов[6].

Аатын үйэтитии

  • И. Н. Барахов аатын Үөһээ Бүлүү 1 №-дээх орто оскуолата 1957 сыллаахтан сүгэр. Оскуолаҕа киниэхэ аналлаах истиэндэ баар, сыл аайы киниэхэ аналлаах уруоктар ыытыллаллар. Оскуола туйгун үөрэнээччилэригэр кини аатынан истипиэндьийэ ананар[1][3];
  • Сэбиэскэй Сойуус саҕана Үөһээ Бүлүү улууһун бөдөҥ сопхуоһа кини аатын сүгэр этэ;
  • Дьокуускайга, Үөһээ Бүлүүгэ, Бүлүүгэ уонна да атын нэһилиэнньэлээх пууннарга уулуссалар кини аатынан ааттаммыттара;
  • 1974 сыллаахха Барахов аатынан «Советская Якутия» бырайыак устар аала (танкер) ааттаммыта[1];
  • Төрөөбүт сиригэр Харбалаахха И. Н. Барахов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбыннаһын түмэлэ үлэлиир[3];
  • Үөһээ Бүлүүгэ уонна Харбалаахха И. Н. Бараховка мэҥэ өйдөбүнньүктэр тураллар;
  • М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет үп-экономика институтун бастыҥ устудьуоннарыгар Барахов аатынан истипиэндьийэ олохтообуттара[3];
  • 2014 сыл муус устар 27 күнүгэр Дьокуускайга Киров аатынан уулуссаҕа Исидор Бараховка өйдөбүнньүк туруоруллубута[1];
  • 2015 сыллаахха экономика, үп уонна инвестициялыыр бэлиитикэ эйгэтигэр Исидор Барахов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбыннай бириэмийэтэ олохтоммута[2];
  • 2023 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы сис хайатын кэлимигэр киирэр 2190 м үрдүктээх хайаҕа Исидор Барахов аатын иҥэрбиттэрэ[7].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Барахов Исидор Никифорович (рус.). nlrs.ru. Сигэнии күнэ: 7 Ыам ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Исидор Никифорович Барахов (рус.). amgabiblioteka.ru. Сигэнии күнэ: 7 Ыам ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Исидор Никифорович Барахов (рус.). nikolaevcentre.ru. Сигэнии күнэ: 7 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Барахов Исидор Никифорович, Председатель СНК ЯАССР (рус.). old.sakha.gov.ru. Сигэнии күнэ: 7 Ыам ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 125 лет назад родился Исидор Барахов (рус.). sakhaparliament.ru. Сигэнии күнэ: 7 Ыам ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 Иванова, 2008
  7. ↑ В Якутии появилась гора имени Исидора Барахова (рус.). Сигэнии күнэ: 15 Ыам ыйын 2026.

Литература

  • Исидор Барахов: төрөөбүтэ 110 сылын көрсө. Ыстатыйалар уонна ахтыылар / сост. Т. С. Иванова. — Дьокуускай: Бичик, 2008.;
  • Алексеев Е. Е. Барахов Исидор Никифорович: Олоҕун уонна үлэтин туһунан очерк. — Дьокуускай: Кудук, 1998. — ISBN 5-7863-0125-7;
  • Пухов Д. Делегат трех партийных съездов // Якутия. — 2008. — 13 февраля (№ 27).

Категориялар