«Чап Уустара» устуоруйа-этнография түмэлэ

«Чап Уустара» устуоруйа-этнография түмэлэ 1964 сыл тохсунньутугар учуутал уонна биолог Николай Никитич Филиппов көҕүлээһининэн тэриллибитэ. Түмэли тэрийии сыала-соруга - олохтоох тимир уустарын туһунан иһитиннэриини уонна кинилэр оҥоһуктарын хомуйуу уонна харайыы. Филиппов түмэл бастакы дириэктэринэн анаммыта.

Түмэл сүрүн соруга оскуола оҕолоругар ааспыт көлүөнэлэр өйдөрүгэр-санааларыгар уонна төрөөбүт кыраайын култууратыгар, устуоруйатыгар, духуобунай уонна айылҕалыы нэһилиэстибэтигэр ытыктабылы иитии этэ. Түмэл 70 квадратнай миэтэрэ иэннээх урукку тыа кулуубун дьиэтин ылбыта уонна 1346 экспонаттаах, 6 саалаҕа арахсыбыта, ол иһигэр «Ленинскэй муннук».

Түмэли салайыыга-дьаһайыыга үрдүкү кылаас үөрэнээччилэрэ уонна туристическай куруһуок чилиэннэрэ көхтөөхтүк кыттыбыттара. Түмэл Сэбиэтин бастакы бэрэссэдээтэлинэн Елисееева Тамара буолбута. Музей зоологическай уонна кыраайы үөрэтэр түмэллэри, ону тэҥэ билим-чинчийэр институттары кытта көхтөөхтүк үлэлэспитэ.

Борис Николаевич Андреев, Элгээйитээҕи Айылҕа түмэлин тэрийээччитэ, түмэл кэллиэксийэтин хаҥатыыга улахан оруолу оонньообута. Эспэдииссийэлэр түмүктэригэр араас экспонаттар аҕалыллыбыттара, ол иһигэр сэдэх көтөр тириилэрэ уонна чыычаахтара. Кэнтик оскуолатын уһуйааччылара уонна үөрэнээччилэрэ эмиэ түмэл сайдыытыгар боччумнаах кылааты киллэрбиттэрэ.

1991 сыллаахха түмэл дириэктэринэн Афанасий Поликарпович Мачахов буолбута, уонна түмэл Үөһээ Бүлүүтээҕи устуоруйа уонна этнография түмэлин салаата буолбута. Экспонаттары учуоттааһын уонна суруйуу оҥоһуллубута, экспозицияны чөлүгэр түһэрии үлэтэ саҕаламмыта.

2006 сылтан Үөһээ Бүлүүтээҕи устуоруйа уонна этнография түмэлин Кэнтиктээҕи салаата «Чап Уустара» устуоруйа-этнография түмэлэ диэн ааттаммыта. Сүрүн пуондаҕа 7311 барамай баар, билим-көмө пуонда киириитин кинигэтигэр 3275 харайыы барамайа баар. Түмэл эргэ оскуола дьиэтигэр турар.

Түмэлгэ сылга 2000 кэриҥэ киһи сылдьар — бу өрөспүүбүлүкэттэн кэлэр үөрэнээччилэр экскурсионнай бөлөхтөрө.

2010 сыллаахха 250 миэстэлээх оскуола саҥа таас икки этээстээх дьиэтин тутуута түмүктэммитэ.

2013 сыллаахха түмэл оскуола уҥа кынатыгар көспүтэ. Түмэл дьиэтэ саха балаҕана уонна оскуолаҕа сыһыарыллыбыт икки саала буолар. Дьиэ иэнэ 213 квадратнай миэтэрэ.

2019 сыллаахха Арктиканы сайыннарыы Бырайыактыыр офиһын кыттыһан тэриллибит түмэл ситим-сирэ түмэл экспонаттарын хаартыскаларынан уонна ойуулааһынынан эбиллибитэ. Интернет-ресурсаҕа уус-уран, этнографическай, естественнай билим уонна да атын көрдөрүүлэр ууруллубуттар^[4].

2006—2020 сылларга түмэл дириэктэринэн түмэл төрүттээччитин Дмитрий Николаевич Филиппов төрөөбүт уола Н. Н. Филиппов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна үлэлээбитэ^[5].

Кини кэнниттэн түмэл сүрүн харайааччыта Алексеева-Оюрова Анна Васильевна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна^[5].

Билигин түмэл дириэктэринэн Сыбахов Петр Алексеевич үлэлиир^[6].

Түмэл пуондатыгар Саха сиригэр тимир уһаарыыга сыһыаннаах элбэх мал-сал баар, ону тэҥэ саха атын тэрилэ — оһуордаах ыҥыырдар уонна көлө ымпыктара, былыргы чорооннор (кымыс иһиттэрэ) уонна ювелирнай киэргэллэр харалла сыталлар.

Пуондаларга сахаларга нуучча култууратын сабыдыалын көрдөрөр артефактар уонна палеонтология хомуура көрдөрүллэр. Ити, холобур, былыргы булчуттар туттар кремний оноҕос төбөлөрө.

Түмэлгэ палеонтология, «Чап Уустара», «Саха балаҕана», айылҕа салаалара уонна устуоруйа салаата киирэллэр. Хостонор харамайдар уҥуохтарыгар уонна археологическай булумньуларга ураты болҕомто ууруллар. Түмэл ситим-сиригэр виртуальнай быыстапка алта араас салааны хаартысканан көрдөрөр:

• Археология хомуура — 1992 сыллаахха Өргөт көмүүтүттэн булуллубут неолит кэмигэр — 3 тыһыынча сыл анараа өттүгэр былыргы киһи туттубут мала-сала: тириини астыырга туттуллар таас кыһыахтар, таас быһахтар, сүгэлэр^[7];
• ССРС-ка төрөөбүттэр — ССРС кэмигэр туттуллубут мал-сал, аппаратура хомуура^[8];
• Уус-уран хомуур — араас сылларга түмэлгэ бэлэхтээбит Саха сирин худуоһунньуктарын хартыыналара. Холобур, Тимофей Степанов «Тимир уустара» диэн 11 хартыынаттан турар серията о.д.а^[9];
• Айылҕа-билим хомуура — көтөрдөр уонна кыыллар чуучалалара, ону тэҥэ тыыннаах муннук бааллар^[10];
• Палеонтология (нууч.) (сах. хомуура — сэлии, түүлээх носорог, бизон уҥуохтарын араас эспэдииссийэлэр кэмнэригэр булуллубут кырамталара хараллаллар^[11];
• Этнография (нууч.) (сах. хомуура — ювелирнай киэргэл, таҥара мэтириэттэрэ, туттар мал-сал, иһит-хомуос, ат ыҥыырдара, тэриллэрэ, тимири уһаарыы, тимир уустар туттар маллара-тэриллэрэ, тимир уустарын оҥоһуктара, нууччалартан тиксибит тэриллэр, мал-сал көрдөрүллэр^[12].

Түмэл экспозицията 190 м².

Палеонтология салаатыгар хостонор харамайдар уҥуохтара көрдөрүүгэ тураллар: сэлии, түүлээх носорог, бизон уонна да атын кыыллар нэһилиэк сиригэр элбэх күннээх туристическай сырыылар кэмнэригэр булуллубуттар. Ону тэҥэ, Архипов Никита Деевич Саха Сирин Үөһээ Бүлүү уонна Мирнэй оройуоннарыгар археологическай экспедицияларын кэмигэр булбут археология булумньулара — хойукку неолит дьон таас туттар сэптэрэ-сэбиргэллэрэ, «Вахкунайка» үрэххэ былыргы дьон туруу сирдэриттэн уонна Үөһээ Бүлүү оройуонун Өргөт нэһилиэгэр булуллубут туруу сириттэн көстүбүтэ^[13].

Үлэһиттэр билим-практическай кэмпэриэнсийэлэргэ кытталлар, лиэксийэлэри, түмэл уруоктарын, бэтэрээннэри, интэриэһинэй дьону кытта көрсүһүүлэри ыыталлар^[14].