Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл

Түмэл 1917 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр Бүлүүтээҕи уопсастыбаннай куттал суох буолуутун уокуруктааҕы кэмитиэтин уопсастыбаннай түмэли тэрийэр туһунан быһаарыытын кэнниттэн тэриллибитэ, бу туһунан этиини Петр Хрисанфович Староватов киллэрбитэ — Бүлүү үрдүкү начальнай училищетын учуутала, кыраайы үөрэтээччи, Бүлүүгэ алмаас уонна гаас баайдаах сирдэрин бастакынан эппит Саха сирин бастакы Үлэ Дьоруойа (аата ССРС ЦИК тохсунньу 2 күнүгэр 1928 с. иҥэриллибитэ)^[2][5]. Түмэл тэрийсээччитинэн Алексей Андреевич Иванов — Күндэ буолбута^[6]. Экспонаттары бастакы хомуйуу тута саҕаламмыта, ол эрээри 1917—1918 сыллардааҕы устуоруйа түгэннэрэ түмэл аһыллыытын 1921 сылга диэри тохтоппуттара, ол кэнниттэн түмэл норуот үөрэҕириитин салаатын биэдэмистибэтигэр анаммыта^[7].

1922 сыллаахха, Гражданскай сэрии кэмигэр, түмэлтэн ордук сыаналаах (кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс) маллар уоруллубуттара^[8]. 1927 сылга экспонаттар аҕыс сааланан наардаммыттара: норуоту үөрэтии, зоологическай, кустарнай, географическай, минералогическай, нумизматическай, оскуола уонна палеонтологическай^[8].

1935 сыллаахха тэрилтэ оройуон түмэлин статуһун ылбыта. 1935 сылтан 1953 сылга диэри П. Х. Староватов салайбыта. Кини өр сыллаах гидрометеорологическай кэтээн көрүүлэри ыыппыта, кини матырыйаалларынан Бүлүү өрүс тардыытын сир баайын каартата оҥоһуллубута^[5]. 1964 сыллаахха түмэлгэ төрүттээччитин аата иҥэриллибитэ.

1978 сылтан 1990 сылга диэри Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл Е. М. Ярославскай аатынан Саха Сиринээҕи Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын судаарыстыбаннай түмэлин филиалын быһыытынан үлэлээбитэ.

1991 сыллаахха түмэл Бүлүү райисполкомун култуура салалтатыгар көспүтэ, онтон 2006 сылтан тэрилтэ «Бүлүү» муниципальнай тэриллии бас билиитигэр киирэр. Түмэлгэ юридическай сирэй статуһа 2007 сылтан иҥэриллибитэ^[9].

Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл 2010 сыллаахха түмэл дьыалатыгар ситиһиилэрин уонна үлэ инновационнай көрүҥнэрин киллэрбитин иһин «Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастыҥ түмэлинэн» билиниллибитэ^[3][4].

1921 с. түмэл хас да экспедиция түмүгэр айылҕа экспонаттарынан туолбута. Ол кэннэ Бүлүү өрүс сүнньүттэн барытыттан булумньулар мунньулла турбуттара. Ону тэҥэ этнографияҕа сыһыаннаах маллар мунньуллубуттара (холобур, ойуун таҥаһа, дүҥүрэ, табаах хаалара уонна халандаардар, тоҥустар хайыһардара уонна хамсалара). Түмэлгэ политсыылынайдар М. И. Муравьев-Апостол, П. Ф. Дунцов-Выгодовскай, И. Огрызко, К. Ратынскай, С. Свидерскэй, Н. Г. Чернышевскай, П. Грабовскай тустарынан элбэх матырыйаал харалла сытар:.

Өр кэмҥэ табыгастаах дьиэтэ суох буолан түмэл экспозициятын толору көрдөрөр кыаҕа суох этэ. 1959 сыллаахха үс салаалаах эбит: айылҕа, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи олох-дьаһах, социалиистыы олох. Бу көрдөрүү билигин да 15 саалаҕа тарҕанан баар. Экспонаттар ландшафт уонна ансаамбыл ньыматынан көрдөрүллэллэр — биогруппа, диорама, олоҕу-дьаһаҕы көрдөрөр комплекстар, интерьердар. Н. Г. Чернышевскай 11 сыл сыппыт Бүлүү остуруогун хаамырата үтүгүннэриллибит.

Билигин экспозицията айылҕа, этнография, куорат уонна улуус устуоруйатын салааларыттан турар^[2]. Ыалдьыттар болҕомтолоругар ураты экспонаттар: туос оҥочо, үрүҥ көмүс киэргэл хомуура, уктаах уонна уга суох кымньыы хомуура, казак бунчууга — Саха сиригэр хаалбыт соҕотох казак регалията, Бүлүү куоратын бэлиэтэ бааллар^[2]. Раритеттар ортолоругар поэт Александр Твардовскай 1950-с сылларга түмэлгэ кэлэ сылдьан хаалларбыт автограба, ону таһынан түмэл төрүттээччитин тус маллара уонна композитор Марк Жирков тайаҕа, туттубут мала-сала, илиитинэн суруйбут үлэлэрэ, нуоталара, үнүстүрүмүөннэрин коллекцията бааллар^[10].

Түмэл сүрүн пуондатыгар 11 514 экспонат уонна билим-көмө пуонда 6 094 экспоната киирэллэр. Атын дааннайдарынан, сүрүн пуонда 6947 харайар единицалаах^[7].

Түмэлгэ сылдьыы сылга 19 тыһыынчаттан тахса киһи, ортотунан 20 быыстапка тэриллэр^[7].

Түмэл иһинэн 1920-с сыллартан 2002 сыллаахха сөргүтүллүбүт «Эдэр кыраайы үөрэтээччи» куруһуок үлэлиир. Түмэл үлэһиттэрэ «Нуучча бастакы айанньыттарын суолларынан» экспедициялары тэрийэллэр^[11].

Түмэл Бүлүү куоратыгар Гуляев уул., 1 дьиэтигэр баар^[7]. 1989 сыллаахха Бүлүүгэ Н. Г. Чернышевскай түмэлэ аһыллыбыта, 2002 сыллаахха Староватов түмэлин кытта холбоспута^[12].

Билигин түмэл тутулугар эмиэ Бүлүүгэ баар маннык салаалар киирэллэр^[7][12]:

• Бойобуой албан аат түмэлэ (Пионерскай уулусса, 4) — 1995 сыллаахха, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 50 сылын туолуутугар тэриллибитэ, Бүлүүлэр сэриигэ кыттыыларыгар уонна Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдарыгар Н. А. Кондаковка, А. А. Мироновка, Н. С. Степановка анаммыта^[12][13]. Үөрүүлээх аһыллыыта 1995 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр буолбута^[14]. Дьиэ бырайыагын ааптардара — архитектор В. П. Романов, тутааччы А. П. Долгунов, экспозициятын оҥоһуута — худуоһунньук Н. Н. Иудин^[14]. 2020 сыллаахха түмэлгэ Афанасий Иннокентьевич Николаев аата иҥэриллибитэ^[13].
• И. Ф. Захаров аатынан хомус дьиэтэ (Чернышевскай уул., 14 «а») — 1992 сылтан үлэлиир. 1993 сыллаахха Иван Федорович Захаров — Кылыадьы Уус (1920—2005), СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, биллиилээх бүлүү маастара-хомуһу оҥорооччу аата иҥэриллибитэ^[12].
• Быыстапка саалата (Чернышевскай уулусса, 14) — 2004 сыллаахха аһыллыбыта^[12].