Ем. Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы түмэл
РФ Култуура министиэристибэтэ
Арассыыйа Федерациятын Култуура министиэристибэтэ
Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай түмэлэ (нууч. Якутский государственный объединенный музей истории и культуры народов Севера им. Ем. Ярославского; кылг. Ем. Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы түмэл; Дьокуускайдааҕы түмэл) — Дьокуускайга 1887 сыллаахха олохтоммут Арассыыйа судаарыстыбаннай түмэлэ[1]. Саха сирин саамай былыргы уонна биир саамай улахан түмэлэ[2].
Устуоруйата
Түмэл тэриллибит күнүнэн 1887 сыл олунньу 20 күнэ буолар. Ити иннинэ, 1886 сыллаахха, Саха уобалаһын Ыстатыыстыка кэмитиэтэ Саха сиригэр көстүбүт археологическай булумньулары чинчийэр хамыыһыйа иһинэн түмэли тэрийэргэ быһаарбыта.
Көҕүлээччинэн кэмитиэт сэкирэтээрэ Андрей Иннокентьевич Попов буолбута[3]. 1891 сыллаахха түмэл бастакы ыалдьыттарын Дьокуускай Көстүүнэйин биир лааппытыгар көрсүбүтэ.
Бастакы экспонаттарынан палеонтологическай булумньулар — оҕус, баабыр уонна да атын харамайдар чөмчөкөлөрө уонна уҥуохтара буолбуттара.
Түмэл 1911 сыллаахха анаан тутуллубут саҥа икки этээстээх дьиэ биир этээһигэр тэриллибитэ.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ түмэл араас олохтоох тутулларга бас бэринэр этэ. 1913 сыллаахха Императорскай нуучча географическай уопсастыбатын Дьокуускайдааҕы салаатыгар бэриллибитэ.
1910-с сылларга быыстапка 7 салааттан турара: айылҕа-устуоруйа, антропология, археология, бырамыысылыннас, кустарнай-промышленнай, тыа хаһаайыстыбата, төрүт буолбатах уонна чугастааҕы дойдулартан кэлбит атын омук маллара.
1917 сыллаах өрөбөлүүссүйэ иннинэ, бэлиитикэ сыылынайдара түмэл үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыттара.
1915—1917 сылларга консерватор (түмэл дириэктэрин) дуоһунаһыгар М. И. Губельман (Емельян Ярославскай) үлэлээбитэ, кини түмэл бары коллекцияларын систиэмэлээх каталогтарга киллэрбитэ[4][5].
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн түмэл Сэбиэскэй былаас бас билиитигэр киирбитэ. Кини үлэтэ палеонтологияҕа, зоологияҕа уонна ботаникаҕа эрэ буолбакка, археологияҕа, хотугу омуктар култуураларыгар уонна устуоруйаларыгар туһаайыллыбыта. Үлэ хамсааһыныгар аналлаах быыстапкалар ыытылыннылар.
1924 сыллаахха түмэлгэ Е. М. Ярославскай аатын иҥэрбиттэрэ[4].
Түмэлгэ 1926 сыллаахха архиерей палаталарыгар анаммыт дьиэни биэрбиттэрэ (архитектор К. А. Лешевич)[6]. 1930-с сылларга ыытыллыбыт түмэл билим эспэдииссийэлэрэ саха омук орто уонна саҥа үйэтээҕи устуоруйаларын уонна археологическай пааматынньыктары үөрэтиигэ сүҥкэн кылааты киллэрбиттэрэ.
Түмэл 1940 сылтан «Өрөспүүбүлүкэ Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр Е. М. Ярославскай аатынан түмэлэ» диэн ааттанар.
Ол саҕана тэриллибит салаалара: «Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт бассабыыктар» (1951; билигин — «Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыы» түмэл дьиэтэ), Ем. Ярославскай түмэл дьиэтэ (1968), М. К. Аммосов мемориальнай түмэл дьиэтэ (1987), Чөркөөх түмэлэ (1977).
Кыраай үөрэтэр түмэл 1978 сыллаахха Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай холбоһуктаах Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын Е. М. Ярославскай аатынан түмэлэ буолбута.
2004 сыллаахха эргэ куорпуска үс этээстээх саҥа дьиэ эбиллибитэ. Түмэл экспозициялара кэҥээбиттэрэ, сорох экспозициялар уларыйан саҥардыллыбыттара.
2020 сыллаахха түмэл сүрүн куорпуһа сир ирэн, фундамена хамсаан аварийнай буолбута[7]. 2021 сыллаахха сүрүн куорпус реставрацияҕа сабыллыбыта.
2024 сыллааҕы от ыйын туругунан, түмэл коллекциятыгар 100 тыһыынчаттан тахса экспонат баар[5]. Түмэл билим, үөрэтэр-өйдөтөр үлэлэргэ көхтөөхтүк кыттар[8][9]. Түмэл үлэлиир кэмигэр Арассыыйа куораттарыгар, ону тэҥэ тас дойдуларга (Польша, Япония, Франция) көһө сылдьар быыстапкалар ыытыллыбыттара.
Түмэл дьиэтэ
Түмэл дьиэтэ — эрэгийиэннии суолталаах култуура утумун эбийиэгэ. Архитектор Климент Адамович Лешевич бырайыагынан 1913—1924 сс. тутуллубута, онтон 1926 сыллаахха түмэл буолбута.
Икки этээстээх кирпииччэ тутуу уопсай иэнэ — 873 м²., үрдүгэ-11,90 м[10].
Тутула
Түмэл салаалара:
- «Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыы» түмэл дьиэ (Дьокуускай);
- Ем. Ярославскай түмэл дьиэтэ (Дьокуускай);
- М. К. Аммосов мемориальнай түмэл-дьиэтэ (Дьокуускай);
- М. К. Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын өрөспүүбүлүкэтээҕи түмэлэ (Хатырык сэл.);
- И. Н. Барахов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын өрөспүүбүлүкэтээҕи түмэлэ (Харбалаах сэл);
- П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын өрөспүүбүлүкэтээҕи түмэлэ (Чөркөөх);
- «Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыы» (Чөркөөх сэл.);
- Өлөөннөөҕү хотугу норуоттар устуоруйаларын, этнографияларын түмэлэ (Өлөөн бөһүөлэгэ)
- Мэҥэ Хаҥаластааҕы Р. Г. Васильев аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл (Майа сэл.).