Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Өлөөннөөҕү хотугу норуоттар устуоруйаларын, этнографияларын түмэлэ

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии

Хотугу норуоттар устуоруйаларын, этнографияларын Өлөөннөөҕү түмэлэ (нууч. Оленёкский историко-этнографический музей народов Севера) — 1984 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр Өлөөн улууһун Өлөөн сэлиэнньэтигэр тэриллибит төрүт омуктар устуоруйаларын, олохторун-дьаһахтарын, айымньыларын көрдөрөр түмэл. Емельян Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай түмэлин салаата[1][2].

Түмэл сүрүн пуондата этнография уонна археология барамайдарын көрдөрөр[1].

Устуоруйата

1984 сыллаахха диэри Өлөөннөөҕү устуоруйа-этнография (нууч.) (сах. түмэлэ уопсастыбаннай саҕалааһын курдук үлэлии турбута. Уопсастыбаннай түмэли РСФСӨ үөрэҕириитин туйгуна, түмэл энтузиаһа Христофор Афанасьевич Христофоров 1973 сыллаахха төрүттээбитэ.

Түмэл 1988 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр арыллыбыта, бастакы дириэктэринэн Владимир Бенчик анаммыта[2]. Этнограф Вильям Яковлев көмөтүнэн, ону тэҥэ устуоруктар Никита Архипов и Татьяна Сем көмөлөрүнэн экспозицияны тэрийии былаанын, түмэл сайдар барылын оҥорбуттара уонна экспонаттары хомуйууга көмөлүспүттэрэ.

Түмэл дириэктэрэ Бенчик В. А., техническэй билим хандьыдаата Семёнов Х. Н. уонна устуоруйа билимин хандьыдаата Архипов Н. Д. буоланнар ССӨС норуоттарын этнографиятын судаарыстыбаннай түмэлин (Ленинград), Емельян Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай түмэлин уонна Саха судаарыстыбаннай университетын кытта кыттыһан экспозиция арыйбыттара[3].

Саха сирин биллиилээх түмэлдьитэ, этнографияны үөрэтээччи, «Өлөнүөк» сопхуос дириэктэрэ Борис Ануфриевич Николаев түмэлгэ саҥа дьиэни биэрбитэ.

1993 сыллаахха от ыйын 13 күнүгэр түмэл култуура судаарыстыбаннай тэрилтэтэ ыстаатыстаммыта.

1984 сыллаахха Өлөөн өрүскэ Сурах үрэх таһыгар көстүбүт дьахтар араҥастаах көмүүтүгэр Н. Д. Архипов дьахтар таҥалай ойуулаах таҥаһын булбуттара[4]. Баай киэргэлинэн бу таҥалай Киис Тиэрбит сириттэн көстүбүт таҥалайга чугас, оннооҕор ордук да диэххэ сөп. Сүрүн уратыта — биир истииллээх кэтит саҕалааҕа буолар. Н. Д. Архипов бэлиэтииринэн, буобура түүтэ кырыылааҕа билигин кыайан хараллыбатах. Сон эҥээрэ уонна саҕата сарыыга тиһиллибит оҕуруо кытыылаах. Көхсүтүн оһуора таҥаска тиһиллибит. Илин өттүн аллараа эниэтэ оҕуруо, тимир туруубка уонна жетон киэргэллээх[5]. Кыайан ыраах тиэллибэт диэн, Н. Д. Архипов бу булумньутун Өлөөннөөҕү устуоруйалыы-этнография түмэлигэр харайыыга биэрбитэ. 2017 сыллаахха бу таҥалай Саха Өрөспүүбүлүкэтин уус-уран түмэлигэр реставрацияҕа аҕалыллыбыта.

Өлөөн өрүс уонна Арҕаа Салаа үрэх тардыыларынан 2002—2014 сылларга ааспыт эспэдииссийэлэр түмүктэринэн түмэл пуондататыгар саҥа экспонаттар киирбиттэрэ. XVIII—XIX үйэ саҕаланыытын алта араҥаһа, орто хойукку үйэтээҕи ытык сиэртибэ уурар сирдэр, «Таҥаралаах», «Сэвэки» хайа суруктара, о.д.а пааматынньыктар чинчиллибиттэрэ.

Түмэл билим-чинчийэр сыалынан ураты улуус устуоруйатын, култууратын пааматынньыктарын үөрэтии уонна харайыы билим кэнсэпсийэтин оҥоруу.

Түмэл кинигэ таһаарар үлэнэн дьарыктанар, Дьокуускайга буолар араас өрөспүүбүлүкэ таһымнаах тэрээһиннэргэ быыстапкаларынан көхтөөхтүк кыттар[6][7].

Экспозициялара

Түмэл билигин мас дьиэҕэ баар, экспонаттара аҕыс сааланан туруоруллубуттар[8].

Экспонат сүрүн өттө (уопсай ахсаана 2000 тахса) Өлөөн эбэҥкилэрин устуоруйаларын, култуураларын, олохторун-дьаһахтарын кытта сибээстээх, XVII—XIX үйэтээҕи араҥастаах көмүүлэр археологическэй хаһыы кэмигэр булуллубуттара[2][9].

Түмэл хомуллуутун улахан аҥаара урукку уопсастыбаннай түмэл (1973 с. тэриллибит) экспонаттара буолаллар.

Кэнники киирэр экспонаттар үгүс өттүлэрэ олохтоох дьон бэлэхтиир дьиэ кэргэттэрин кэриэс маллара.

Ону тэҥэ, түмэл пуондатын ураты өттө — Н. Д. Архипов Өлөөн улууһугар XVIII үйэтээҕи—XIX үйэ бастакы аҥаарынааҕы салгыҥҥа көмүүлэри — араҥастары хаһыыларыттан булбут араас мала-сала.

Түмэл коллекциятыгар ону тэҥэ сэбиэскэй кэмнээҕи архыып докумуоннара уонна хаартыска матырыйааллара бааллар[6].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Оленекский историко-этнографический музей народов Севера. www.museum.ru. Сигэнии күнэ: 14 Ыам ыйын 2026. Архивировано 4 Ахсынньы 2020 года.
  2. ↑ 1 2 3 «Лучшими шаманами признаются оленекские...» - Республиканская общественно-политическая газета (брит. англ.). old.gazetayakutia.ru. Сигэнии күнэ: 14 Ыам ыйын 2026. Архивировано 7 Тохсунньу 2021 года.
  3. ↑ Оленекский музей — информация на портале Энциклопедия Всемирная история. Сигэнии күнэ: 14 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ Прокопьева Александра Николаевна, Федорова Айталина Родионовна. Описание и анализ женской одежды тангалай xvii-xiх вв. (по археологическим и этнографическим материалам) // Общество: философия, история, культура. — 2017. — Вып. 12. — ISSN 2221-2787.
  5. ↑ Архипов Н.Д. Древние культуры Якутии.. — Якутск, 1989. — С. 35. — 188 с.
  6. ↑ 1 2 Оленекский музей народов Севера - История музея. Сигэнии күнэ: 14 Ыам ыйын 2026.
  7. ↑ Костюм шамана, таналай и арктические очки. Сигэнии күнэ: 14 Ыам ыйын 2026.
  8. ↑ Данилов М. Россия: малые музеи народов Севера //Museum (Междунар. журнал ЮНЕСКО). − 1994. — № 182. — С.11-14. Сигэнии күнэ: 19 Ыам ыйын 2026. Архивировано 8 Тохсунньу 2021 года.
  9. ↑ Шадрин Вячеслав Иванович, Акимова Валентина Семеновна. Традиционная культура народов Севера: вопросы функционирования и перспективы развития (на примере Республики Саха (Якутия)) // Манускрипт. — 2017. — Вып. 12—4 (86). — ISSN 2618-9690.

Литература

  • Данилов М. Россия: малые музеи народов Севера //Museum (Междунар. журнал ЮНЕСКО). − 1994. — № 182. — С.11-14
  • Оленекский улус : История. Культура. Фольклор / Администрация Оленекского улуса, Институт гуманитарных исследований АН РС(Я); [редколлегия: С. И. Боякова (ответственный редактор) и др.]. — Якутск : Бичик, 2005. — 462, [1] с., [4] л. цв. ил. : ил. ; 26 см. — (Улусы Республики Саха (Якутия)

Категориялар