Нерюнгритээҕи И. И. Пьянков аатынан Саха сирин соҕуруу өттүн баһылааһын устуоруйатын түмэлэ

Түмэл 1976 сыллаахха алтынньы 13 күнүгэр ССКБ Киин Кэмитиэтин быһаарыытынан тэриллибитэ. Сүрүн сыала — оройуон экономическай сайдыытын устуоруйатын уонна Саха сиринээҕи соҕурууҥу территориальнай оҥорон таһаарар комплекс үлэтин сырдатыы. Бастаан уопсастыбаннай саҕалааһын быһыытынан үлэлээбитэ. Тутаах пуонданан Нерюнгри куорат уонна комплекс хайдах тутууллубутун кэрэһэлиир мал-сал буолбута^[3].

1981 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Саха АССӨ Култууратын министиэристибэтин уурааҕынан Нерюнгри түмэлэ Ем. Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы түмэл салаатынан биллэриллибитэ уонна «Нерюнгритээҕи Аччыгый БАМы (нууч.) (сах.уонна Соҕурууҥу Саха ТОТК тутуу устуоруйатын түмэлэ» диэн ааттаммыта. 1982 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр түмэл саҥа саалата аһыллыбыта, кини Саха сирэ Арассыыйа састаабыгар киирбитин 350 сылыгар анаммыта. Манна Нерюнгри оройуонун 1951—1980 сыллардааҕы сайдыытын устуоруйата көрдөрүллүбүтэ. Ону тэҥэ этнографическай уонна палеонтологическай быыстапкалар арыллыбыттара.

1985 сыллаахха Нерюнгритээҕи түмэл уопсайа 1300 м² иэннээх саҥа үс этээстээх кирпииччэ дьиэлэммитэ. 1990-с сылларга диэри мунньуллубут пуонда түмэл элбэх хайысхалаах кыраайы үөрэтэр түмэлгэ уларыйарыгар тоҕоос буолбута. Сэбиэскэй эрэ кэм устуоруйатын буолбакка, эрдэтээҥи кэми уонна Саха сирин төрүт омуктарын — сахалар уонна эбэҥкилэр култуураларын уонна үгэстэрин, сиэрдэрин-майгыларын сырдатар, үөрэтэр-чинчийэр үлэ барбыта. Археология уонна айылҕалыы-билим коллекцияларын хомуйуу, сааһылааһын, наардааһын саҕаламмыта.

1990 сыллаахха түмэл аатын уларытан, «Нерюнгритээҕи Саха сирин соҕурууру өттүн баһылааһын устуоруйатын түмэлэ» диэн буолбута. Оттон 1991 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Ем. Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы түмэл филиалларын кэккэтиттэн тахсыбыта.

Судаарыстыбаннай устуоруйа түмэлин методистарын кытта тэҥҥэ оҥоһуллубут саҥа экспозиция 1992 сыл олунньутугар аһыллыбыта. 1995 сыллаахха, Нерюнгри куорат төрүттэммитэ 20 сылыгар, түмэлгэ 1975—1984 сылларга Нерюнгритээҕи ССКБ I сэкирэтээринэн үлэлээбит, түмэл арыллырыгар уонна сайдарыгар үтүөлээх-өҥөлөөх И. И. Пьянков аата иҥэриллибитэ^[1].

Түмэл пуондатыгар 21 коллекцияҕа түмүллүбүт 60 000 тахса эспэнээт баар: докумуоннар, хаартыскалар, негативтар уонна слайдалар, этнография, археология, айылҕа уонна уус-уран хомуллуулара, ол иһигэр Арассыыйа уонна саха худуоһунньуктарын айымньылара^[3].

Көһө сылдьар быыстапкалар куоракка бэйэтигэр, ону тэҥэ Алдан, Дьокуускай, Тында, Благовещенскай, Владивосток куораттарыгар үгүстүк туруоруллаллар^[1].