Аан дойдутааҕы Хомус түмэлэ
РФ Култуура министиэристибэтэ
Арассыыйа Федерациятын Култуура министиэристибэтэ
Аан дойдутааҕы Хомус түмэлэ уонна киинэ (нууч. Музей и центр хомуса народов мира) — Аан дойду хомустарын харайар, чинчийэр уонна көрдөрөр соруктаах норуоттар икки ардыларынааҕы ыстаатыстаах култуура судаарыстыбаннай тэрилтэтэ. Дьокуускай куоракка 1990 сылтан үлэлиир, 1993 сылтан — ЮНЕСКО иһинэн Түмэллэр аан дойдутааҕы Сүбэлэрин (ICOM) чилиэнэ[1].
Устуоруйата
1990 сыллаахха сэтинньи 30 күнүгэр тыл билимин дуоктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Иван Егорович Алексеев — Хомус Уйбаан көҕүлээһининэн хомус түмэлэ тэриллибитэ.
Түмэл бастакы дириэктэринэн учуонай, бөлүһүөк, культуролог К. Д. Уткин — Нүһүлгэн анаммыта.
1991 сыл ахсынньы 19 күнүгэр «Хомус: үгэс уонна аныгы кэм» II Аан дойдутааҕы кэнгириэс түмүгүнэн Саха АССӨ Миниистирдэрин Сүбэтэ Аан дойдутааҕы хомус (варган) киинин тэрийии туһунан уураах таһаарбыта. Киин бэрэсидьиэнинэн И. Е. Алексеев анаммыта.
1992 сылтан ыла Хомус национальнай кииннэрэ Кыргыстааҥҥа, Казахстааҥҥа, АХШ-гар, Францияҕа, Австрияҕа, Японияҕа, Германияҕа, Швейцарияҕа, Норвегияҕа, Венгрияҕа, Англияҕа, Италияҕа, Улуу Британияҕа уонна Аргентинаҕа тэриллибиттэрэ. Башкортостааҥҥа, Алтаайга, Тываҕа уонна Москваҕа уопсастыбаннай кииннэр олохтоммуттара.
1993 сылтан түмэл ЮНЕСКО иһинэн тэриллибит Аан дойдутааҕы түмэллэр Сүбэлэрин (ICOM) чилиэнэ буолбута уонна аан дойдутааҕы ураты түмэллэр тиһиктэригэр 1984-РУ №-дээх киирбитэ.
2011 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ Е. А. Борисов ыйааҕынан, Хомус түмэлэ төрүттэммит күнэ — сэтинньи 30 күнэ — Саха сиригэр Хомус күнүнэн биллэриллибитэ[2].
Хомус (варган) туһунан
Хомус (варган) — аан дойду биир саамай былыргы уонна киэҥник тарҕаммыт муусука үнүстүрүмүөнэ буолар, үгүс омук хомуһу бэйэтин национальнай үнүстүрүмүөнүн быһыытынан билинэр. Ол курдук, Америка муусука чинчийээччитэ Фредерик Крейн хомус 5 тыһыынча сыл анараа өттүгэр үөскээбит уонна 162 араастаах диэн түмүккэ кэлбит.
Пуондата
Түмэл сүрүн пуондата 8747 барамайтан турар, ол иһигэр — 52 дойду 1613 араас хомуһа (хомус аан дойду үрдүнэн 200 омукка баара биллэр)[3].
Экспозициялара
Түмэл түөрт саалаттан турар.
Бастакы саала хомус үөдүйүүтүн уонна сайдыытын олуктарын, тимир уһаарыытын төрүт ньымаларын, саха тимир уустарын төрүччүлэрин кытта билиһиннэрэр. Манна XVIII—XIX үйэлэрдээҕи былыргы хомустар уонна аныгы биллиилээх маастардар оҥоһуктара көрдөрүллүбүттэр — холобур, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай маастара И. Н. Готовцев Хоһуун Уус, С. И. Гоголев — Амынньыкы Уус, Н. П. Бурцев, И. Ф. Захаров — Кылыадьы Уус, К. К. Мальцев уустар, «Амынньыкы мичээрэ» хомус уустарын түмсүүтүн маастардара В. А. Брунцев уонна А. В. Бескровнай оҥорбут хомустара[4]. Ону таһынан, Аан дойду үрдүнэн ордук улахан уонна ордук кыра хомустары көрүөххэ сөп.
Иккис саала аан дойду араас омуктарын хомустарыгар аналлаах. Аан дойду хомустара быһыыларынан, матырыйаалларынан (бамбук, мас, муос, тимир) уонна таһаарар тыастарынан уратылаах буолаллар, ааттара кытта араастаах: «джюп-харп», «маультроммель», «гимбард», «шанкобыз», «коукин» уо. д. а. Көрдөрүүгэ виртуоз-хомусчут С. С. Шишигин 42 хомустаах коллекцията киирбитэ[5].
Үһүс саалаҕа хомус сэдэх көрүҥнэрэ түмүллүбүттэр. 2009 сыллаахха былыргы муусуканы чинчийээччи Фредерик Крейн XIV үйэтээҕи хомустаах тус коллекциятын бэлэхтээбит. Оттон В. А. Брунцев «Аан дойду норуоттарын муусука үнүстүрүмүөннэрэ» коллекциятын тиэрдибит. Ону таһынан, бу саалаҕа Гиннесс рекордун туһунан эмиэ сырдатыллар: 2011 сыллаахха Дьокуускайга 1344 киһи тэҥҥэ хомуска оонньоон, рекорд олохтообуттара. Уратылаах хомустарга «космос хомуһа» киирэр — маастар Р. Г. Чемчоев — Чөмчөө Уус оҥорбут хомуһа 2011 сыллаахха «Союз ТМА-03М» хараабылынан көтөн, 192 күн устата куйаарга сылдьыбыта уонна Сир тула 2988 эргиири оҥорбута. 2013 сыллаахха бу хомус дубликата Москватааҕы космонавтика түмэлигэр бэриллибитэ[4].
Аан дойдутааҕы бырайыактара
Аан дойдутааҕы Хомус түмэлэ уонна киинэ өрөспүүбүлүкэ уонна дойду эрэ иһинэн буолбакка, тас дойдуларга кыттыгас бырайыактары эмиэ ыытар.
Норуоттар икки ардыларынааҕы Хомус муусукатын кэнгириэс-бэстибээллэрэ
- I кэнгириэс — Айова-Сити к., АХШ, 1984;
- II кэнгириэс — Дьокуускай к., 1988;
- III кэнгириэс — Мольн, Австрия, 1998;
- IV кэнгириэс — Норвегия, 2002;
- V кэнгириэс — Голландия, 2006;
- VI кэнгириэс — Кешкемет, Венгрия, 2010;
- VII кэнгириэс — Дьокуускай, 2011;
- VIII кэнгириэс — Германия, 2015.
Быһаарыылар
Литература
- Шишигин Н. С. Музей хомуса народов мира. Хомус-спутник современного человека // Сага. Культурно-просветительский альманах. — 2011. — № 2 (3). — С. 7.
- Алексеев И. Е. Искусство игры на якутском хомусе. — Якутск: Бичик, 1988.
- Алексеев Э. Е. Варган: нераскрытые исследовательские перспективы // Варган (хомус) и его музыка. — Якутск, 1991.
- Варган (хомус) и его музыка. (Материалы I Всесоюзной конференции, 1988) — Якутск, 1991.
- Готовцев И. Н. Сахам хомуһугар саҥаны. — Якутск, 2003.
- Кюн А. М., Шишигин Н. С. Музей и Центр хомуса народов мира. — Якутск, 2014.