Мэҥэ-Хаҥаластааҕы Р. Г. Васильев аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл

1948-49 сс. Майаҕа орто оскуола арыллыбыта. Бу сылларга устуоруйа учууталынан Саха АССӨ үтүөлээх учуутала, норуот үөрэхтээһинин бэтэрээнэ В. Р. Ларионов үлэлээбитэ. Үөрэх таһынан кини кыраайы үөрэтэр куруһуогу ыытар этэ. Оҕолор куруһуок чэрчитинэн араас похуоттарга сылдьан, төрөөбүт кыраайдарын үөрэтэр матырыйааллары хомуйаллара^[2].

1963 сыллаахха Гражданскай сэрии бэтэрээннэрин түмсүүтүн салайааччыта М. Н. Гермогенов көҕүлээһининэн оскуола түмэлэ Өрөбөлүүссүйэ, бойобуой уонна үлэ албан аатын түмэлэ буолбута. Экспозициялар барылларын түмэл бастакы дириэктэрэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, уопсастыбаннай саҕалааһын быһыытынан үлэлээбит И. Н. Гуреев оҥорбута^[3].

1967 сыллаахха түмэл 1912 сыллаахха тутуллубут Васильевскай таҥара дьиэтигэр көспүтэ. Көрдөрөр саалалар иэннэрэ 180 м² диэри кэҥээн, түмэл үс салааламмыта: айылҕа, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэм уонна сэбиэскэй кэм^[3].

1970-с сс. саҕаланыыларыгар түмэл суударыстыбаннай тэрилтэ аатын ылбыта. Бу кэмнэргэ түмэл дириэктэрдэринэн педагог үөрэхтээх А. Е. Захаров, ону тэҥэ баартыйа бэтэрээннэрэ Р. Г. Васильев уонна Т. А. Чярева үлэлээбиттэрэ. Түмэл Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай түмэлин салаата буолбута. Түмэл үлэһиттэрэ пуонданы кылаастааһыҥҥа, улуус устуоруйатын матырыйаалларын түмүүгэ уонна наардааһыҥҥа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын испииһэгин ситэриигэ үлэлээбиттэрэ^[1].

70-с сыллар ортолоругар түмэл дириэктэринэн И. Т. Васильев анаммыта. Кини үлэлиир кэмигэр тыа сиригэр успуорду пропагандалааһын күүһүрбүтэ, олохтоох спортсменнар ситиһиилэрин туһунан матырыйаал хомуллубута. Майатааҕы түмэл иһинэн өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы успуорт түмэлэ төрүттэммитэ.

1981 сыллаахха түмэл дириэктэринэн устуоруйа билимин хандьыдаата И. Е. Зыков буолбута. Кини түмэл экспозициятыгар улуус хаһаайыстыбатын уонна үлэтин үгэстэрин, тыһыынчанан сыллаах устуоруйатын көрдөрөр сэттэ салааламмыта. Этнография матырыйаалларын хомуйар эспэдииссийэлэр, археология көрдөөһүннэрэ тэриллибиттэрэ, саҥа көрдөрүүлэр таҥыллыбыттара^[1].

80-с сылларга Төхтүр, Төҥүлү, Павловскай уонна Табаҕа түмэллэригэр саҥа көрдөрүүлэри тэрийбиттэрэ. Оччотооҕу кэмҥэ түмэл сайдыытыгар уонна пуондата хаҥыырыгар И. Е. Зыков, Р. Г. Васильев, Т. А. Чярева, Т. Г. Иванова, М. А. Бубякина, Е. Ф. Романова, Т. К. Скрябина уонна Л. И. Кривогорницина улахан кылааты киллэрбиттэрэ^[1].

90-с сыллар саҥаларыгар түмэлгэ саҥа үлэһиттэр — археолог Н. П. Прокопьев^[4] уонна этнограф Н. М. Петров кэлбиттэрэ. Түмэл харайааччыларынан Л. И. Кривогорницина уонна А. А. Бубякина үлэлээбиттэрэ. Түмэл сүрүн үлэлиир хайысхаларынан төрөөбүт кыраай устуоруйатын үөрэтии уонна ол туһунан быыстапкалары тэрийии буолбута. Түмэл үлэһиттэрэ улуус сирин-уотун археологическай чинчийиилэринэн, пуонданы саҥардыынан, хааччыйыынан дьарыктаммыттара. Неолит, боруонса, эрдэтээҥи тимир үйэтин былыргы киһитин тохтоон ааһар үгүс сирдэрэ арыллыбыттара, хойукку орто үйэтээҕи дьон олорбут сирдэрэ чинчиллибиттэрэ. Мэҥэ Хаҥалас улууһун сиригэр-уотугар үөскээбит уопсастыбаннай түмсүүлэр социальнай-хаһаайыстыбаннай укулааттарын туһунан матырыйаал хомуллубута. Манна улахан кылааты киллэрбит, сааскы-сайыҥҥы сиэр-туом үгэстэрин үөрэппит киһинэн Н. М. Петров буолбута. Кини хойукку орто үйэтээҕи үгэстэри тутуһан саха омугун бырааһынньыгын Ыһыах ыһыы кэнсиэпсийэтин оҥорбута^[1].

Уларыта тутуу (нууч.) (сах. кэмигэр бастакы палеоэтнографическай чинчийиилэри тэрийэн саҕалаабыттара. Мэҥэ Хаҥалас улууһун киинэ Майа сэлиэнньэтин тулатынааҕы пааматынньыктары булар-хомуйар сыаллаах эспэдииссийэни тэрийбиттэрэ. Бу саҕалааһыны түмэл билим үлэһиттэрэ Н. П. Прокопьев уонна Э. К. Жиркова иилээн-салайан үлэлэппиттэрэ. Матырыйаал кылгас кэм иһигэр хомуллубута, ону түмэл пуондатын ситэ үөрэтиллибэтэх урукку матырыйаалын кытта ону тэҥниир-ырытар үлэ барбыта^[5].

Түмэл маҥнай «Манчаары» кулуупка сыһыарыллан үлэтин саҕалаабыта. Маҥнайгы экспозициялара улуустааҕы култуура дьиэтин эбии тутуутун быыкаа хосторугар турбуттара.

1964 сылтан 2002 сылга диэри Васильевскай таҥара дьиэтигэр олохсуйа сылдьыбыта.

2002 сыллаахха, улуус баһылыгын Г. М. Артемьев өйөбүлүнэн, түмэл саҥа, 591 м² иэннээх дьиэҕэ көспүтэ. 2005 сыллаахха Пономарев Уйбаан XIX үйэтээҕи ампаар башнятын чөлүгэр түһэрэн, эбии тутуу быһыытынан үлэҕэ киллэрбиттэрэ^[3].

Түмэл пуондата 11 340 экспонаттан, архыып докумуоннарыттан, сэдэх хаартыскалартан турар. Сахалар төрүт дьарыктарын, мэҥэ-хаҥаластар Аҕа Дойду Улуу сэриитигэр кыттыыларын туһунан көрдөрүүлэр бааллар^[6].

Икки быыстапкалыыр саала уонна бибилэтиэкэ үлэлииллэр.

2002 сылтан, түмэл саҥа дьиэҕэ көһүөҕүттэн, көрөөччү да, экспонат да, ыытыллар тэрээһин да ахсаана элбээбитин бэлиэтииллэр. Ону тэҥэ, түмэл улуус оскуолаларын кытта ыкса үлэлэһэр, оҕолорго уонна устудьуоннарга аналлаах факультативтары, экскурсиялары, лиэксийэлэри тэрийэр, билим-чинчийэр үлэлэригэр көмөлөһөр.

2025 сылтан түмэл дириэктэринэн Фёдорова Анастасия Алексеевна үлэлиир^[7].

2006 сылтан ыла түмэл грааннары суруйууга үлэлэһэр.

2007 сыллаахха СӨ-тин Бэрэсидьиэнин В. А. Штыров култуура уонна ускуустуба эйгэтигэр анаммыт 100 тыһыынчалаах гранын сүүйбүтэ. Ол сыл Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин уурааҕынан түмэл кэлэктиибэ Фёдор Михайлович Габышев аатынан түмэл эйгэтигэр 50 тыһыынчалаах бириэмийэнэн наҕараадаламмыта. Ону тэҥэ улуус баһылыгын култуура уонна ускуустуба эйгэтигэр грааныгар тиксибитэ.

Кэнники сылларга «Саха Өрөспүүбүлүкэтин гражданнарын духуобунай-култуурнай сайдыытыгар усулуобуйаны тэрийии» өрөспүүбүлүкэтээҕи судаарыстыбаннай бырагыраамаҕа үлэлэһэн, бүддьүөт таһынан үбү киллэриинэн дьарыктанар.