Бүтэйдээҕи устуоруйа уонна култуура түмэлэ

Бүтэйдээх сэлиэнньэтин төрүттэммит сылынан Мэҥэтээҕи Боҕоруодьусса таҥаратын дьиэтэ тутуллубут 1823 сыла ааҕыллар. Бу таҥара дьиэтэ Саха сирин илин эҥэригэр саамай улахан таҥара дьиэтинэн аатырар^[2]. Бу таҥара дьиэтэ 1930 сыллаахха диэри үлэлээн баран, кэнники сылларга ыскылаат, мастарыскыай уонна физкультурнай саала да быһыытынан туттуллубута.

Таҥара дьиэтэ 1823 сыллаахха прихожаннарын үптэригэр тутуллубута уонна нэһилиэн олохтоохторун өҥөлөрүнэн күн бүгүҥҥэ диэри урукку көрүҥүнэн хараллан турар. Таҥара дьиэтэ үс этээстээх, (колокольнятын кытта түөрт этээстээх), уонна бэдэрээлинэй суолталаах култуура утумун (устуоруйа уонна култуура) пааматынньыктарыгар киирэр. 2015 сыллаахтан үлэлиир^[3].

Бастакы кыраайы үөрэтии түмэлэ 1967 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр устуорук-кыраайы үөрэтээччи уонна Бүтэйдээх орто оскуолатын дириэктэрин Михаил Егорович Капитонов көҕүлээһининэн аһыллыбыта. Түмэл аһыллыыта Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 50 сылын бэлиэтээһиҥҥэ анаммыта^[1].

Түмэл хомуурдара нэһилиэк олохтоохторун уонна өрөспүүбүлүкэ худуоһунньуктарын кылааттарын көмөтүнэн байбыта. Сэлиэнньэ патриота, олохтоох холкуос бэрэссэдээтэлэ Петр Никитич Попов худуоһунньуктар бөлөхтөрүн көмө оҥорорго ыҥырбыта, уонна өрөспүүбүлүкэ живопиһын маастардарын 190-ча үлэтэ хомуллубута, сороҕун бэлэх быһыытынан, сороҕун Петр Никитич худуоһунньуктартан уонна Дьокуускайдааҕы уус-уран түмэлтэн атыыласпыта. Олохтоохтор ону тэҥэ 30-ча харамай чуучалатын уонна былыргы саха иһитин-хомуоһун, этнография (нууч.) (сах. араас экспонаттарын бэлэхтээбиттэрэ^[1].

XX үйэ 80-с сылларыттан үлэлээбэккэ туран баран, 1995 сыллаахха Бүтэйдээх түмэлэ алта эбийиэктээх оскуола түмэл- комплексын көмөтүнэн сөргүтүллүбүтэ.

Түмэл сайдыытын саҥа концепцията оҥоһуллар.